تعداد بازديد : 411

آسمان شب تاريخ: 11/6/87 مدت: 33 دقيقه مجري: در برنامه اين هفته سفر مي‌كنيم به قلمرو سحابي‌ها جايي كه مي‌توانيم آنها را زايشگاه‌هاي ستاره‌اي بناميم و اگر اندكي در برنامه امشب گوش فرا بدهيد مي‌تواند صداي تولد ستاره‌هاي نوزاد را بشنويد. بابك امين تفرشي: اين نقاشي رنگارنگ كه مي‌بينيد آيا يك اثر هنري مدرن است؟ نه اشتباه نكنيد اينها رنگ‌هاي واقعي در كيهان ما است اينها ابرهاي عظيم هستند كه تحت تاثير ستاره‌هاي جوان اطرافشان به رنگ‌هاي مختلفي در حال درخشش يا بازتاب نور هستند ، اينها بخش اعظمي از آن چيزي هستند كه به صورت هيدروژن‌هاي تابنده در كهكشان ما وجود دارد و ستاره‌ها درونشان متولد مي‌شوند. مجري: آنچه كه ديديم سحابي با شكوه جبار ‌است جايي كه زايشگاه‌هاي ستاره‌اي است و دلفريب است براي همه منجمان هر بار براي تفنن هم كه شده به سراغ اين سحابي مي‌روند تا سرگرم بشوند ما داريم به چي نگاه مي‌كنيم؟ بابك امين تفرشي: اينها توده‌هاي ابر هستند در كيهان ما منتها در ابعاد بسيار بزرگتر فرض كنيد در سحابي جبار هزاران منظومه شمسي را مي‌شود در قطر آن چيد پس ما داريم به يك ابر عظيم هيدورژني نگاه مي‌كنيم چون بيشتر كيهان ما شالوده‌اش از عنصر هيدورژن هست ،‌عنصر اصلي سازنده كائنات به همين علت هم سحابي‌ها بيشتر از هيدروژن تشكيل شده‌اند، آنچه ما مي‌بينيم كه در اين تصوير خيلي دقيق و نزديك از نگاه تلسكوپ فضايي هابل هست ، هابل كه وقت بسيار ارزشمندي دارد صد دور مدار گردش به دور زمين خودش را اختصاص داده بود به اين عكس بي‌نظير كه عكس از كنار هم گذاشتن عكس‌هاي مختلفي هست كه اين سحابي بزرگ را پوشش داده. مجري: و نهايتاً‌ اين تصوير پديد آمده. بابك امين تفرشي: اين تصوير در طول موج‌هاي مختلف، فيلترهاي مختلف تهيه مي‌شود و بعد اين تصوير رنگي را مي‌كنيم كه ما مي‌بينيم مقابل چشمان ما در جهان قرار مي‌گيرد آنچه دانشمندان بيشتر بررسي مي‌كنند تك طول موج‌هايي هست كه با فيلترهاي خاصي تهيه شده و اطلاعات علمي بيشتري را مي‌تواند در اختيار ما بگذارد اما با چشم هم حتي اين سحابي در آسمان ديده مي‌شود، يعني خيلي از سحابي‌ها را مي‌شود با ابزارهاي اپتيكي كوچك يا با چشم در آسمان ديد سحابي جبار پرنورترين سحابي آسمان است چه در نيمكره شمالي و چه در نيمكره جنوبي رقيبي در اين اندازه درخشش ندارد البته در دوران ما، و از قدر مجموع 3 با چشم هم ديده مي‌شود در شهرهاي كوچك حتي به خوبي مي‌شود آن را ديد، من يادم است موقعي كه نجوم را شروع كردم كه مثلا‌ زمان خيلي طولاني هم نبود چيزي حدود 16ـ17 سال پيش كاملا خاطرم هست كه در تهران در شبهايي كه مهتابي نبود سحابي جبار را مي‌شد به سختي با چشم تشخيص داد ولي الان در آسمان شهر ما ديده نمي‌شود كماكان در بعضي از نقاط به دور از نور شهرهاي بزرگ سحابي جبار را با چشم يك لكه مه‌آلود زير سه ستاره كم‌رنگ جبار مي‌بينيد سه ستاره‌اي كه آرايش آنها در سراسر آسمان نظير ندارد چون درست روي يك خط قرار گرفتند و هم نور هستند. مجري: و سحابي جبار در دل اين صورت فلكي قرار مي‌گيرد؟ بابك امين تفرشي: بله اين صورت فلكي با يك تلسكوپ كوچك به آن نگاه كنيد مي‌توانيد آن شكل توده مانندش را ببينيد، سحابي‌هاي مختلفي در آسمان هستند مثلا در صورتهاي فلكي تابستاني هم تعدادي از اينها هست مثل سحابي معروف مرداب كه آن هم حتي با چشم در بيرون از شهر به خوبي ديده ميشود در نوار راه شيري قرار گرفته است اينها موقعيت اصلي‌شان در كهكشان درست در صفحه كهكشان ماه و در لابلاي بازوهاي كهكشان است. مجري: پس ما مجموعه را در داخل كهكشان راه شيري داريم؟ بابك امين تفرشي: درست است در كهكشان راه شيري هزاران سحابي وجود دارد تعدادي از آنها شناخته شده مثلا بيش از هزار سحابي سياره‌نما فقط شناخته شده كه آنها گورستان‌هاي ستاره‌اي است ، و تعداد زيادي سحابي‌هايي مثل سحابي جبار كه زايشگاه ستاره‌اي هستند و خيلي بزرگتر هستند و درون آنها ستاره‌هايي متولد مي‌شوند، علاوه بر اين ، اين سحابي‌ها به دسته‌هاي مختلف فيزيكي يا ظاهري تبديل مي‌شوند مثلا از نظر ظاهري سحابي‌ها را به سه نوع خيلي بارز تقسيم مي‌كنند كه بيشتر در كتابهاي منبع نجوم هم شما با آن آشنا مي‌شويم، سحابي نشري، سحابي بازتابي و سحابي تاريك ، نشري سحابي‌هايي هستند كه از نور ستاره‌هاي داخلشان اتم‌هاي آنها برانگيخته شده و در حال تابش هستند معمولاً‌ ته رنگ قرمزشان خيلي بارز است و در طول موج خاصي به نام هيدروژن آلفا خيلي درخشش خاصي دارند يعني خوب در آنجا ديده مي‌شوند، سحابي‌هاي بازتابي نور ستاره‌هاي داخل خودشان را بازتاب مي‌كنند و به رنگ شبيه آنها ديده مي‌شود مثلا سفيد مايل به آبي و سحابي‌هاي تاريك كه نوري را از خودشان عبور ندادند و به نوعي در فضايي بين اطراف سحابي‌هاي روشن خودشان ديده مي‌شوند به صورت يك جسم تاريك انگار كه هيچ چيزي آنجا نيست مثل سحابي سر اسب كه درست بالاي سحابي جبار قرار دارد و نمي‌شود آن را با ابزارهاي عادي ديد. مجري: ساختار اينها چيست؟ آيا اين فضاي خالي است؟ بابك امين تفرشي: نه يك سحابي است يعني يك ابر عظيم هيدروژني است اما تفاوتشان در اين هست كه برخي نور دارند تابش مي‌كنند و برخي ديگر نور را جذب كردند و عبور ندادند آنهايي كه در حال تابش هستند يعني نشر مي‌كنند دماي زيادي پيدا كردند مثلا سحابي جبار در مركزش دماي اين ابرهاي نزديك به اين ستاره‌هاي داغ به ده‌هزار درجه مي‌رسد يعني بيش از سطح خورشيد ما ، اما همانطور كه به لبه مي‌رويد دما تا حدود ده كلوين كاهش پيدا مي‌كند يعني منهاي 260 درجه سانتيگراد، پس اين اختلاف دما در آنها هست اما برخي از سحابي‌ها هستند كه ستاره بارز و جوان و ناآرام و درخشاني درونشان هنوز متولد نشده‌ است و اينها اتم‌هاي برانگيخته ندارند اغلب به صورت مولكولي پيدا مي‌شوند در كهكشان به خاطر اينكه ما آنها را نمي‌بينيم اين ابرهاي مولكولي هيدروژن كه به اصطلاح به آنها مي‌گويند سحابي‌هاي هيدروژن نوع دوم اين ساختار ديگري براي تعريف انواع سحابي‌ها است ، هيدروژن نوع اول مثل جبار و هيدروژن نوع دوم ابرهاي مولكولي هستند كه اينها را نمي‌شود با چشم ديد با ابزارهاي نيمه مرئي ديد و بايد در طول موج‌هاي ديگري مثل امواج رادويي ثبتشان كرد، و خيلي بخش وسيعي از كهكشان را شامل مي‌شوند به خاطر اينكه اينها هيدروژن‌هايي هستند كه هنوز مصرف نشدند از طرف ديگر يكسري از سحابي‌ها غبار زيادي دارند يعني به جاي اينكه ساختارشان كاملاً‌ از گاز باشد ميزان دانه‌هاي غبار ميان‌ستاره‌اي در بين اينها قابل توجه است يك درصد قابل توجه. مجري: به چه علت؟ بابك امين تفرشي: به مرور در فضاي بين ستاره‌اي غبار شكل مي‌گيرد چون فرصت خيلي زيادي هست تا اين ذرات گاز كنار هم جمع بشوند و دانه‌هاي غبار را بسازند. مجري: اين غبار با خود سحابي تفاوت دارد؟ بابك امين تفرشي: بله از گاز سحابي جدا است ولي در درون همان قرار دارد در فضاي بين ستاره‌ها دانه‌هاي غبار پيدا مي‌شود كه به آن مي‌گويند غبار ميان‌ستاره‌اي كه مي‌تواند نور ستاره‌هاي دوردست را جذب كند يا كاهش دهد يا سبب افت نور در آنها بشود اين غبار در منظومه شمسي هم وجود داشته موقعي كه شكل گرفته و اصلا خيلي جالب است بدانيد پيدايش سيارات ، پيدايش همان چيزي كه ما در محيط اطرافمان مي‌بينيم همه از اين دانه‌هاي غبار در فضاي ميان‌ستاره‌اي به وجود آمده كه به مرور انباشته شدند و صخره‌ها و هسته‌هاي سياره‌اي را به وجود آوردند و اين غبارها در سحابي‌هايي كه بيشتر هستند به صورت سحابي بازتابي بروز پيدا مي‌كنند چون گاز نمي‌تواند آن نور را بازتاب دهد و جذب مي‌كند و يا آن اتم به نوعي برانگيخته مي‌شود اما وقتي دانه غبار باشد يك سطح مقطعي دارد هرچند در حد ميكروني هست اما مي‌تواند سبب بازتاب نور بشود و به اين ترتيب سحابي بازتابي شكل مي‌گيرد. اينها دسته‌بندي‌هاي مختلف سحابي‌ها از نظر فيزيكي‌ و ظاهري هستند ، از نظر منطقه‌اي از تحول ستاره‌اي كه اينها قرار گرفتند باز مي‌شود دسته‌بندي ساخت ، سحابي‌هايي كه سبب پيدايش ستاره‌ها مي‌شوند مثل همين ستاره‌هاي دست اول شبيه جبار اينها سحابي‌هاي پراكنده و دسته اول هستند و از طرف ديگر سحابي‌هايي كه با مرگ ستاره‌ها به وجود مي‌آيند مثل سحابي مثلا حلقه در صورت فلكي شلاق يا سحابي خرچنگ كه با انفجار يك ستاره به وجود آمده. بعضي از آنها انفجاري هستند يعني مربوط به ستاره‌هاي پرجرم هستند و برخي ستاره‌هاي خورشيد مانند كه سبب پيدايش سحابي‌هاي سياره‌نما مي‌شوند. به اين ترتيب ما همه اينها را در فضاي كهكشان خودمان مي‌توانيم سراغ بگيريم. مجري: اگر فضاي سنگ‌فرشي كه در پيرامون ما هست به ابعاد كهكشان راه شيري در نظر گرفته بشود سحابي‌ها بيشتر در كدام نقطه هستند؟ در مركز كهكشان كه ما يك قرص پر نور از تجمع‌ ستاره‌‌هاي پر سن و سال را مي‌بينيم يا در لبه‌ها؟ بابك امين تفرشي: آنجا هم هستند البته آنها سحابي‌هاي خيلي غير عادي هستند يعني تحت تاثير آن گرانش اجرام فشرده مركز كهكشان يا خود سياه‌چاله مركزي نوعي از اين ابرها در آنجا جمع شده ميزان قابل توجه بسيار درخشان البته نورشان را ما مستقيم نمي‌بينيم چون انبوه ستاره‌‌ها جلويشان را گرفتند ولي در طول موجهاي ديگر رديابي شدند، اما در بازوهاي كهكشان كه دروتر هستند اينجا جايي است كه سحابي‌هاي بارز را ما مي‌بينيم اين سحابي‌ها نورانيتشان در طول زمان تغيير مي‌كند حتي شكي وجود دارد كه سحابي جبار در همين چند قرن اخير روشن شده باشد، البته اين يك احتمالي است كه هنوز علم كاملا شواهد كافي برايش پيدا نكرده است ، به خاطر اينكه افرادي مثل عبدالرحمان صوفي رازي حدود هزار سال پيش يا بطلميوس ، در حدود 2000 سال پيش اينها هيچ نشاني از سحابي جبار را در آثارشان ثبت نكردند صوفي 9 جرم غير ستاره‌‌اي ثبت كردند اجرامي كم‌نورتر از سحابي جبار را ديده و جبار در آسمان صوفي به خوبي ديده مي‌شده اما هيچ نشانه‌اي از آن نيست. بطلميوس هم چيزي نديده از اين جرم، حتي گاليله هم چيزي نديده در حالي كه گاليله در سال 1609 تا 10 جزو گزارش‌هاي رصدش رصد محدوده‌اي در صورت فلكي جبار بوده ، در جايي مثل فلورانس و آن زمان كه هيچ آلودگي نوري هم وجود نداشته هيچ نشانه‌اي نيست. مجري: يعني سير تحولي از اين دوران تا امروز در سحابي اتفاق افتاده؟ بابك امين تفرشي: آيا در اين 4 قرن اخير ستاره‌‌هايي جديدي در جبار تحولي پيدا كردند فوراني رخ داده كه سبب درخشش مركز سحابي شده ، شك‌هاي اخترفيزيكي زيادي هم به آن هست به خاطر اينكه در اين دوران كوتاه شايد نتواند يك چنين تحول ناگهاني در درخشش رخ دهد به‌هرحال اولين كسي كه سحابي جبار را ثبت مي‌كند فردي در سال 1610 است با تلسكوپ آن را مي‌بيند و بعد در دهه‌هاي بعد بيشتر به اين جرم توجه مي‌شود تا اينكه طيفش در قرن نوزدهم گرفته مي‌شود ، اولين عكس نجومي كه بعد از كهكشان از يك جرم غير ستاره‌‌اي گرفته مي‌شود سحابي جبار است و به اين ترتيب دانش ما كم‌كم از اين جرم بيشتر مي‌شود تا اينكه در سال 2005 ميلادي بالاخره دقيق‌ترين عكسي كه تا به حال بشر از آن تهيه كرده از دوربين پيشرفته نقشه‌برداري هابل به دست مي‌آيد. مجري: يعني احياناً‌ ستاره‌هايي در سحابي جبار رفته‌رفته تكاملشان به گونه‌اي شده كه از خودشان نور گسيل كردند؟ بابك امين تفرشي: وقتي كه اين تصوير تهيه شد ، خوب ما مي‌دانستيم از قبل كه درون سحابي جبار ستاره‌‌ها در حال تولد هستند به‌هرحال آنها زايشگاه‌هاي ستاره‌‌اي هستند اما وقتي تصوير تهيه شده اين نتايج اصلي بود چيزي حدود سه هزار ستاره‌ در زمينه تصوير و در درون سحابي پيدا شد، حدود 700 ستاره‌ درون سحابي جبار پيدا شد كه در مراحل مختلف تحول اوليه شكل‌گيري بودند يعني نوزاد بودند ، يا يك كمي بزرگ شدند مثلاً جوان‌ترين ستاره‌‌هاي پر نور قابل مشاهده در سحابي جبار سنشان چيزي حدود 10 هزار سال است خيلي عدد زيادي به نظر مي‌رسد اما مقايسه كنيد با سن 5/4 ميليارد ساله خورشيد و ما به خورشيد مي‌گوييد ستاره ميان‌سال ، آن موقع ده هزار سال دقيقا مثل يك چشم‌به هم‌زدن است. مجري: 700 ستاره‌‌اي كه در درون اين سحابي هست؟ بابك امين تفرشي: دقيقا ولي چيزهاي بيشتري پيدا شد تعداد حدود 150 كوتوله قهوه‌اي پيدا شد اينها ستاره‌‌هاي كال و خام هستند ، هنوز به نوعي متحول نشدند و شايد هيچ وقت نشوند بيشتر كوتوله‌هاي قهوه‌اي بيشتر دوران خودشان كاملاً‌ ساكت و بدون همجوشي هسته‌اي هستند يكسري كه كمي نزديك به مرز جرم ستاره‌ها اوايل نوعي از همجوشي هسته‌اي دارند اما بعد آنها هم خاموش مي‌شوند و فقط تحت تاثير گرماي دروني‌شان تابش فروسروخ دارند به اين ترتيب در نور مرئي پيدا نمي‌شوند چون هابل در نور فروسروخ و مادون قرمز هم رصد كرده بود تعدادي از اينها را پيدا كرد و اولين دوتايي كوتوله قهوه‌اي به طور قطعي در سحابي جبار ديده شد، اما همه اينها در مقايسه با چيز اصلي كه ديده شد واقعاً‌ خيلي ناچيز هست و آن ساختارهاي درون اين سحابي است كه منظومه‌هاي اوليه را دارد نشان مي‌دهد به اينها مي‌گويند قرص‌هاي پيش‌سياره‌اي و جايي هست كه يك چيزي شبيه منظومه شمسي شكل مي‌گيرد مثلا ابعادي در حدود كمتر از يكسال نوري يك قرص است كه به اينها مي‌گويند گويچه و درون اين ابر توده گاز دارد يك ستاره متولد مي‌شود ، و اطراف اين ستاره يك ابري هست كه از آن ممكن است سيارات شكل بگيرند اتفاق خيلي جالبي افتاد با تلسكوپ فضايي اسپيتزل كه در نور فروسرخ نگاه مي‌كند اين ابرها را بررسي كردند و داده‌ها نشان مي‌داد كه طي اين چند سال دانه‌هاي غبار در حال رشد بودند ، در درون سحابي كه بررسي مي‌شده يعني غبار به مرور در حال رشد است مسلماً‌ دانه‌هاي غبار را اندازه نگرفتند اما آثار طيفي حاكي از اين بود كه منظومه شكل مي‌گيرد. البته اتفاق طولاني هست ولي در چند سال رديابي شده تاثيري كه افزايش اندازه دانه‌هاي غبار خطوط طيفي مي‌گذاشته و ما در حال ديدن شكل‌گيري يك منظومه شمسي هستيم درون سحابي جبار،‌ منظومه‌هاي زيادي پيدا شده از اين گويچه‌هايي كه صحبت كردم تعداد قابل توجهي پيدا شده كه اينها ممكن است بعداً‌ تبديل شوند به يك منظومه شمسي يا ممكن است با بادهاي ستاره‌‌اي پخش بشوند چيز جالبتري كه باز هم پيدا شد ساختارهاي گازي بود كه در اينجا بود وقتي ستاره‌ها شكل مي‌گيرند يعني نوزاد هستند حالا شكل گرفتند منظومه اطرافشان هست يا حالا نيست به‌هرحال شروع مي‌كنند به تابش گسيل بادهاي ستاره‌‌اي قوي، ذرات پرانرژي را پخش مي‌كنند در اطراف خودشان ، خورشيد هم باد ستاره‌اي دارد اما ستاره‌هاي جوان و پرجرم بادهايشان به مراتب قوي‌تر است و اين با پخش شدن اين باد گاز اطراف هم پخش مي‌شود و شكل و شمايل عجيب به خودش مي‌گيرد ، رشته‌هاي عجيب يك ساختارهاي ديگر برخي از اين بادها سبب پيدايش ستاره در جاي ديگري مي‌شوند. مجري: مثل اينكه پنكه‌اي روشن كرده باشيم در دل سحابي و همه چيز را به هم مي‌ريزد. بابك امين تفرشي: بله درست است ، شايد يكي از مهمترين چيزهايي كه اغلب مردم در ذهنشان هست كه اين سحابي‌ها واقعا چقدر ماده دارند يعني مثلا ما مي‌توانيم يك بخش برداريم دستمان بگيريم ببينيم مثلا اين يك تكه از سحابي است . مجري: يا يك سوال ديگر آيا مي‌شود اين سحابي‌ها را فشرده كرد تا از دلش يك ستاره متولد بشود؟ بابك امين تفرشي: دقيقا همين اتفاق مي‌افتد اما ببينيم چقدر چگالي دارند شما فكر مي‌كنيد داخل اين استكان چي هست؟ مجري: قطعاً‌ هوا ! بابك امين تفرشي: ظاهراً چيزي نيست ولي مسلماً‌ هوا هست، مثلاً بگيريم كمتر از صد سانتي‌متر مكعب داخل اين هوا هست ما وقتي كه نفس مي‌كشيم هر دم ما مقدار بيشتري وارد ريه مي‌كند كه اگر حساب كنيم در ظاهر هيچ چيزي نيست ولي اگر حساب كنيم داخل به نظر شما اين چند اتم هست؟ مجري: فكر كنم چند ميليارد. بابك امين تفرشي: چيزي حدود چند هزار ميليون ميليارد اتم داخل يك همچين فضاي كوچكي قرار گرفته است ، حالا من مي‌خواهم بدانم اين هوا كه ظاهراً‌ هيچ چيز نيست چقدر چگالي‌اش بيشتر از سحابي‌هايي است كه وجود دارد ، ما مي‌دانيم سحابي‌ها اجرام خيلي رقيقي هستند و چون خيلي از ما دور هستند ما اينها را مي‌بينيم وگرنه مثل هوا اگر داخلشان باشيم انگار كه واقعا در يك فضاي خلاء هستيم يعني در آزمايشگاه‌هاي فيزيك وقتي شما خلاء مي‌سازيد ، مثلا بچه‌هاي مدرسه‌اي آزمايشي دارند كه هوا را بيرون پمپ مي‌كنند و يك خلاء داخل يك فضا ايجاد مي‌شود يك زنگي هم آنجا صدا مي‌كند كه به مرور صدايش محو مي‌شود اين خلاء كه شما مي‌سازيد به مراتب چگالي‌تر از چيزي هست كه در داخل سحابي‌ها وجود دارند يعني سحابي‌ها اينقدر رقيق هستند. مجري: و به نسبت اين استكان؟ بابك امين تفرشي: چيزي حدود 10 به توان 17 بار هوا غليظ‌تر است ، فرض كنيد كه مي‌خواهيم همين قدر اتمي را كه داخل اين هست از داخل سحابي جمع كنيم به چقدر فضا نياز داريم يعني به جاي يك استكان چقدر از آن برداريم اندازه اين به ما اتم مي‌دهد؟ عددش رياضي گفتيم 10 به توان 17 بار بيشتر ما بايد اتم جمع كنيم ، من حساب كردم اين را و چيزي حدود 30 در 30 در 30 كيلومتر يعني اگر حساب كنيد ابعاد شهر تهران با 30 كيلومتر بالا ، اينقدر ما از اين فضا اتم برداريم از سحابي معادل اتم‌هاي هواي داخل اين ليوان هست. مجري: پس از اين حجم رقيق چطور ستاره‌ متولد مي‌شود؟ ستاره‌‌اي كه انبوهي از گاز هست كه در هم فشرده شده؟ بعد يك ستاره چقدر بايد چگالي بشود؟ بابك امين تفرشي: ستاره‌‌ها معمولا لايه‌هاي بيروني‌شان رقيق هست اما به مركز كه مي‌رويد بسيار چگال مي‌شود، چگالتر از هسته زمين در درون ستاره‌‌اي مثل خورشيد، چون همجوشي هسته‌اي در دماي خيلي زيادي اتفاق مي‌افتد به اين ترتيب كه اين ابرها داخلشان يكسري مولكولها و اتم‌هايي كه به شكل نامنظم در حال حركت هستند، بر اثر اتفاقي يا كاملاً‌ بر اثر نا نظمي‌هاي داخل سحابي ممكن است يك بخشي بطور تصادفي يك مقداري انباشته بشود اين ماده ، يا بر اثر يك انفجار بيروني مثل انفجار ابرنواختري يا حركت ستاره‌‌اي از نزديكي سحابي اتفاق‌هاي مختلف ، گذر سحابي از مركز مثلا يك بازو از صفحه كهكشان همه اينها مي‌تواند آشفته كند ابر را و درون اين ابر يك مركز جرم يا چند مركز جرم به وجود مي‌آيد اين مركز گرانش بقيه را به سمت خودش مي‌كشاند چون يك مركزي به همه سمت يك نيرو وارد مي‌كند شكل مسلماً كُره مي‌شود و اين كُره كم‌كم جمع مي‌شود ، نيروي گرانش فعلا خيلي آزادانه عمل مي‌كند ، اين را جمع مي‌كند رنبش ادامه پيدا مي‌كند وقتي گاز را فشرده مي‌كنيم با افزايش فشار برخورد ذرات بين آن بيشتر مي‌شود پس دما بالا مي‌رود با افزايش دما و فشار يك نيروي مقاومتي مقابل ستاره‌ شروع مي‌كند به ايفا كردن اما خوب كماكان گرانش قوي‌تر هست همينطور ادامه پيدا مي‌كند تا دما در مركز اين جرم سرانجام مي‌رسد به آستانه چيزي حدود 8 ميليون درجه دمايي كه ما در هيچ آزمايشگاهي به طور طبيعي نمي‌توانيم ايجاد كنيم مثلا در انفجارهاي هسته‌اي ما به چنين دماهايي نزديك مي‌شويم اما كنترل شده نيست. در دماي 8 ميليون درجه آستانه پديده واكنشي كه به آن مي‌گوييم واكنش همجوشي هسته‌اي و هسته‌هاي اتم هيدروژن يعني پروتن‌ها چنان كوبيده مي‌شوند كه به نوعي در هم جوش مي‌خورند و تركيب جديدي را بيرون مي‌دهند كه در اين واكنش زنجيره‌اي هليوم‌ها ساخته مي‌شوند در اين دما هست كه اين اتفاق مي‌افتد و ستاره شروع مي‌كند به انفجار هسته‌اي. مجري: پس با اين حساب با اين دما ديگر ستاره‌ متولد شده؟ بابك امين تفرشي: تولد ستاره‌ را در اين لحظه جشن مي‌گيريم اما برخي ستاره‌‌ها متاسفانه هرگز نمي‌توانند متولد بشوند آنها جرم كافي براي رسيدن به چنين دمايي ندارند، همان كوتوله‌هاي قهوه‌اي كه درون سحابي جبار پيدا شده و احتمالا‌ً متداولترين نوعي هست كه ما در كل كيهان پيدا مي‌كنيم يعني از اين ساختارهاي شبيه ستاره‌ يا خود ستاره‌‌ها بيشترين تعداد اين اجرام كم جرم هستند كه كوتوله‌هاي قهوه‌اي هستند و مرحله بالاترشان كم‌جرم‌ترين ستاره‌ها كوتوله‌هاي سرخ، در اطراف خود خورشيد بيشترين ستاره‌‌هايي كه پيدا مي‌شود كوتوله سرخ است به خاطر اينكه خيلي راحت‌تر شكل مي‌گيرند و زندگيشان خيلي طولاني است ، چيزي حدود 70 ميليارد سال برخي از كوتوله‌هاي سرخ زندگي مي‌كنند حساب كنيد الان كيهان ما 14 ميليارد سال اگر از سنش گذشته حساب كنيم اينها تازه اول نوجواني‌شان هست اگر تازه همان روزهاي اول شكل گرفته باشند، برگرديم به اين بحث اخير و درباره اينكه اين سحابي وقتي كه ستاره‌‌ها در آن به وجود مي‌آيد چه اتفاقي برايش مي‌افتد، اغلب درون سحابي‌ها ستاره‌‌ها به صورت خوشه‌اي شكل مي‌گيرند يعني يك مجموعه هستند ، خورشيد ما تقريبا‌ً يك همچين اتفاقي برايش 5/4 ميليارد سال پيش افتاده و از يك سحابي اوليه شكل گرفته ، سيارات در اطرافش از همان دانه‌هاي غبار شروع شدند و همسايگاني داشته است خورشيد هم احتمالا‌ً‌ داخل يك گروه يا خوشه ستاره‌‌اي بوده ، اما اينها به مرور پخش مي‌شوند در كيهان به خاطر اينكه گرانش كافي براي مقابله با نيروهاي گرانشي در كهكشان ندارند يعني اينها را به مرور پخش مي‌كنند و اينها پخش مي‌شوند در فضا. مجري: قدرت گرانش كهكشان يك مقدار اينجا زياد است. بابك امين تفرشي: ببينيد قدرت گرانش بر اينها يك مقداري اختلاف دارد چون فاصله‌شان از مركز كهكشان اختلاف دارد و نيروهاي گرانشي از محيط اطراف هم وجود دارد به مرور اينها را پخش مي‌كند و ما الان چيزي حدود 20 دور كهكشان در اين مدت 5/4 ميليارد سال سياره ما گشته به همراه منظومه شمسي ، پس در اين 20 دور كاملاً كافي بوده كه ما همسايگانمان را فراموش كنيم و هر كدام در يك جايي از كهكشان باشيم . مجري: با اين حساب اين تصوير كوچك سحابي جبار يك كلكسيوني از انواع ستاره‌‌ها است، ستاره‌‌هايي كه نوزاد هستند ، حالا اين نوزادها هر كدام قد و نيم‌قد نسبت به همديگر اختلافاتي دارند، ستاره‌هاي نارسي كه شما برشمرديد مثل كوتوله‌هاي قهوه‌اي و ستاره‌‌هايي كه در حال تكميل هستند يا سحابي‌هايي كه كم‌كم در كنار هم قرار مي‌گيرند اين ابرها فشرده مي‌شود تا ستاره‌‌هايي متولد شوند مجموعه و يك كلكسيون كامل است. بابك امين تفرشي: بگذاريد من روي اين كلكسيون توضيح بيشتري بدهم. مجري: پس قصه اين رنگ‌ها را هم براي ما بگوييد ، آيا واقعا اين رنگ‌ها واقعي هستند؟ بابك امين تفرشي: ببينيد از اندازه‌اش شروع كنيم اين جرم به نام سحابي جبار شناخته مي‌شود در آسمان چيزي حدود يك درجه است اما در واقعيت بخش وسيع‌تري در صورت فلكي جبار به وسعت 10 درجه به نام ابر جبار وجود دارد كه ما فقط اين بخشش را مي‌بينيم و آن همان هيدروژن مولكولي است كه قابل مشاهده نيست از يك سمت تا سمت ديگر سحابي جبار 24 سال نوري است عدد كوچكي به نظر مي‌رسد اما وقتي منظومه شمسي را بچينيم فرض كنيد مرزهاي سياره‌اي منظومه شمسي تقريباً قطري معادل ده ساعت نوري ايجاد مي‌كند مثلا از يك سمت مدار نپتون تا سمت ديگر ما در نظر مي‌گيريم ده ساعت نوري 24 ثانيه، حدود 20 هزار منظومه شمسي ما مي‌توانيم اينجا بچينيم اين ابعاد اين سحابي است و هزاران سحابي در يك كهكشان مثل راه شيري وجود دارد ، يك بخش خيلي پرنورترين در وسط مي‌بينيم اينجا يك عارضه‌اي هست به نام ذوذنقه جبار ، 4 ستاره‌‌ي پر نور و خيلي حوان كه سنشان حدود صد هزار سال است اينها واقعا نوزاد به حساب مي‌آيند در مقايسه با سن‌هايي كه ما در ستاره‌‌هاي مختلف مي‌شناسيم اما خيلي ناآرامند چون پرجرم هستند و كل اين منطقه را بسيار درخشان كردند اينجا همان جايي است كه دما خيلي زياد هست شما مي‌بينيد كه رنگ‌ها به زرد مايل به قرمز اينجا مي‌زند اين رنگ قرمز خيلي قالب هست به خاطر هيدروژن و اين تابش هيدروژن در طول موج اچ آلفا ديده مي‌شود كه خيلي نزديك به نور قرمز است ، درواقع از طيف مرئي دارد خارج مي‌شود به سمت فروسرخ مي‌رود و ناحيه قرمز را ايجاد مي‌كند اما رنگ‌هاي ديگري هم هست مثلا آبي و بنفش يا سفيد اينها رنگ‌هاي ستاره‌‌هاي خيلي پرجرم هست كه به رنگ آبي و طول موج حتي فرابنفش ديده مي‌شوند ستاره‌‌هاي گروه O به اينها مي‌گويند ، خيلي پرجرم هستند ، خورشيد هيچ وقت اينگونه نبوده مثلاً‌ 20 تا 40 برابر خورشيد ممكن است جرم داشته باشند و بازتاب نور اينها در غبار موجود در سحابي سبب چنين چيزي شده يعني سحابي يك بخش‌هايش نشري است و يك بخش‌هايي بازتابي عمل مي‌كند ، اما يك نور سبز هم كه ما مي‌بينيم يك بخش‌هايي از سحابي دارد سبز ديده مي‌شود اين مدت‌ها معمايي بزرگي براي سحابي جبار بود وقتي از آن طيف مي‌گرفتند نمي‌فهمند اين سبز را چي توليد مي‌كنند اسم عنصر را گذاشته بودند نبيوليوم يا برگرفته از واژه نبيولا در لاتين براي سحابي تا اينكه فهميدند اين هيدروژن نيست، بلكه اين اكسيژن يونيده است در درون سحابي جبار كه معمولاً‌ شما چنين چيزي را در سحابي‌هاي سياره‌نما هم سراغ داريد. اما علاوه بر تمام اينها كه مي‌بينيد يك ساختارهاي عجيب ، حباب‌ها و رگه‌هايي ديده مي‌شود اينها همان اثر بادهاي ستاره‌‌اي نيرومند است كه ستاره‌‌هاي جوان ايجاد مي‌كنند و به اين گازها شكل مي‌دهند. مجري: با اين حساب اين ستاره‌‌هايي كه وسط اين ميدان ديد ديده مي‌شوند و باعث پراكندگي اين گازها شدند آيا سرنوشت سحابي جبار را منتهي به پخش شدن تمام اين ابرها خواهد كرد؟ بابك امين تفرشي: اين حقيقت است در واقع سحابي جبار سن يك زماني به پايان مي‌رسد و عمرش با پخش شدن در فضا به سرانجام مي‌رسد علتش هم همين بادهاي ستاره‌‌اي هستند. چنين اتفاقي براي يك خوشه ستاره‌‌اي خيلي بارز در گذشته افتاده است ، خوشه پروين يا هفت خواهران در آسمان اگر با يك ابزار رصدي مناسب از آن عكس بگيريم يا در شبي خيلي تاريك با دوربين مناسبي به آن نگاه كنيم يك هاله‌هايي در اطراف آن ستاره‌‌ها مي‌بينيم به آنها مي‌گويند سحابي‌هاي پيراستاره‌اي پروين ،‌ هنوز اندكي از آن سحابي اوليه در آنها باقي مانده است اما خبري از يك سحابي باشكوه نيست علتش اين است كه در گذر زمان اين ستاره‌‌هاي جوان و ناآرام با بادهاي ستاره‌‌اي قوي مادر خودشان را از بين بردند، درواقع آنها سحابي اوليه را پخش مي‌كنند در فضاي اطراف و كم‌كم ديگر اين سحابي آنقدر رقيق مي‌شود و دور مي‌شود از نور شديد ستاره‌‌ها كه تابشي ندارد و به علت رقيق شدن در فضاي ميان ستاره‌اي از ديد ما ناپديد مي‌شود سحابي جبار شايد چيزي حدود صدهزار سال ديگر چنين اتفاقي برايش بيفتد. مجري: و در هنگامي كه ستاره‌‌هاي جديد متولد شدند و سحابي‌هاي تازه و بعد از پايان يك ستاره دوباره سحابي ديگري كه مي‌تواند ستاره‌هاي ديگري را متولد كند.