تعداد بازديد : 395

آسمان شب تاريخ:14/5/87 مدت:40 دقيقه

مجري: با عرض سلام خدمت بينندگان عزيز، اگر موافق باشيد برمي‌گرديم به روز جمعه 11 مرداد 1387 و پرونده خورشيد گرفتگي اين روز را به اتفاق دوست عزيزم پوريا ناظمي مرور خواهيم كرد ،‌آقاي ناظمي چه خبر از خورشيد گرفتگي و چه كرديد؟ پوريا ناظمي: خوب همانطور كه انتظار مي‌رفت خورشيد گرفتگي زيبايي اتفاق افتاد در بسياري از مناطق مسير حتي جاهايي كه بعضا پيش‌بيني مي‌شد بر مبناي نتايج آماري درصد احتمال ابري شدن بالا باشد خوشبختانه خورشيدگرفتگي رؤيت شد و در بسياري از نقاط كساني كه به زير اين نوار سايه رفته بودند توانستند آن را رصد كنند. در همه جاي دنيا در بخش‌هاي عمده‌اي از نيمكره شمالي مردم توانستند اين را چه به شكل كامل و چه به شكل جزئي رصد كنند، خورشيدگرفتگي از شمال كانادا آغاز شد و مسير خودش را ادامه داد در ميان اقيانوس از شمال منطقه گرينلند عبور كرد و بعد وارد بخش‌هايي از روسيه شد در ميانه روسيه به اوج خودش رسيد حدود 2:30 ثانيه گرفت كامل را كساني كه در آن نقطه بودند توانستند تجربه كنند، سپس به سمت شرق ادامه پيدا كرد و در مرزها و در ابتداي خاك چين به پايان خودش رسيد و سايه زمين را ترك كرد و بسياري مي‌گفتند اين خوش‌آمدي به المپيك 2008 هست ، سايه زمين را ترك كرد تا يكبار بعد از المپيك و يكسال در سالگرد اين المپيك بار ديگر به اين منطقه برگردد. دقيقا‌ً در مرداد سال آينده و يك گرفت بي‌نظير آن سال رقم بزند. مجري: آن را در كجا مي‌شود ديد ؟ پوريا ناظمي: عمده‌ آن بهترين نقاط در شرق چين خواهد بود و جزايري از ژاپن كه البته آنجا احتمال ابري شدن زياد است چون دقيقا در ميان اقيانوس هست اما به‌هرحال اگر اين گرفت 2:30 ثانيه به طول انجاميد آن گرفت 6:30 ثانيه و اندكي بيشتر به طول خواهد انجاميد جزو طولاني‌ترين گرفت‌هايي است كه نسل ما در طول حيات خودش مي‌تواند رصد كند. مجري: يعني ركورد مي‌زنيم ؟ پوريا ناظمي: نه به حد نهايت خودش نمي‌رسد و ما گرفت‌هاي طولاني‌تر از اين هم ممكن است داشته باشيم اما نه در اين برهه زماني كه نسل ما و شايد نسل بعدي بتواند آنها را رصد كند. در ايران بسياري از هموطنان ما توانستند خورشيدگرفتگي را رصد كنند به صورت جزئي ، ‌در تهران چيزي حدود 30 درصد قدر گرفت بود در مناطق ديگر اندكي بالا و پايين مي‌شد مناظر زيبايي در همين كشور ما اتفاق افتاد برخلاف آنچه كه تصور مي‌شود اگر گرفتي كامل نباشد شايد ارزش نگاه كردن نداشته باشد اما اينگونه نيست. مجري: حالا اين براي مردم شايد ارزش نداشته باشد ولي براي پژوهشگران و منجمين آماتور چطور ؟ اصلا اين خورشيدگرفتگي‌ها اهميتش چي هست و علت اينكه نگاه مي‌كنند آيا همين تماشا كردن يك پديده آسماني و شگفت‌انگيز است يا نه؟ پوريا ناظمي: بايد تقسيم كنيم كه چه كسي خورشيدگرفتگي را نگاه مي‌كند معمولا سه يا چهار دسته از افراد هستندكه علاقمند به رصد پديده‌اي مثل خورشيدگرفتگي هستند، يكسري افراد عادي هستند شهروندان عادي كه در زندگي روزمره‌شان فرصتي پيدا نمي‌كنند كه به آسمان نگاه كنند خورشيدگرفتگي‌ها بهانه‌اي است كه براي چند دقيقه سرشان را بلند كنند و ببينند كه جهاني فراتر از اين جهان اطراف ما هم وجود دارد و به بهانه خورشيدگرفتگي ، ماه‌گرفتگي ، بارش شهابي به آسمان نگاه مي‌كنند اين افراد مي‌توانند لذت ببرند از ديدن يك رويداد طبيعي شگفت‌انگيز ،‌ دسته ديگر افرادي هستند كه به عنوان جستجوگران سايه آنها را مي‌شناسيم كساني كه علاقه خاص خودشان را در نجوم آماتوري رصد گرفت‌ها و ديدار گرفت‌ها در نظر گرفتند، آنها سفر مي‌كنند به نقاط مختلف زمين زندگي ماجراجويانه‌اي را دارند چون مي‌دانيد اگر شما مثلا در تهران بنشينيد تا پايان قرن هيچ گرفتي را در تهران نمي‌توانيد ببينيد بنابراين بايد به نقاط مختلف سفر كنيد اين افراد تمام مدت سال را كار مي‌كنند درآمدها را پس‌انداز مي‌كنند و يكباره هزينه مي‌كنند براي يك سفر ماجراجويانه ،‌ از آن عكاسي مي‌كنند آن را مستند مي‌كنند ، مثل كسي كه عاشق رويدادهاي طبيعي ديگر است مثلا مي‌رود تا يك پرنده كم‌نظير را ببيند. اين گروه دوم البته كارشان صرفا كار تفريحي يا ثبت‌هاي ذوقي نيست بلكه از كارهايشان مي‌توانند نتايج علمي هم استخراج كنند يا مشاركت كنند. اما دسته سومي هم هستند كه آنها به طور جدي‌تري به اين موضوع علاقمند هستند و اين نوع پديده‌ها را در مرحله اول كه خودشان مي‌دانند به خاطر اين كه اين رويدادها ،‌رويدادهايي هست كه در آزمايشگاه كاري آنها اتفاق مي‌افتاد ، ‌دانشمندان اخترشناس و ستاره‌شناس كساني هستند كه به شدت اين گرفت‌ها را دنبال مي‌كنند آنها از اين فرصتي كه روي زمين به وجود مي‌آيد بهره مي‌برند تا بتوانند بخش‌هاي مختلفي از خورشيد را كه در شرايط عادي امكان بررسيش وجود ندارد به عنوان مثال تاج خورشيدي را بر مبنايي كه محاسبه كنند وضعيت قرار گرفتن ماه و ارتفاعات ماه چگونه هست اينها را شروع به محاسبه مي‌كنند ما مي‌دانيم كه در فضا امروز رصدخانه‌هاي فضايي خورشيدي داريم كه با تشكيل يك كسوف مصنوعي اين بررسي‌ها را انجام مي‌دهند اما تنوع امكانات و ابزارهايي كه ما روي زمين داريم و رصد اين پديده از نقاط مختلف با امكانات مختلف باعث مي‌شود مجموعه داده‌هاي ارزشمند‌تري به دست بيايد و بانك وسيع‌تري از اطلاعات در اختيار بگيرد كه همين امر باعث مي‌شود كه تعداد بسيار زيادي از دانشمندان حرفه‌اي به دنبال سايه حركت كنند ، آن را ثبت كنند، در طول موج‌هاي مختلف با فيلترهاي مختلف ، آن را رصد كنند داده‌ها را در كنار هم قرار بدهند، پديده‌اي مثل تاج خورشيدي را رصد كنند جايي كه يكي از معماهاي قديمي اخترشناسي در آن اتفاق مي‌افتد جايي كه دما يكباره نسبت به سطح رشد بسيار بالايي را دارد عليرغم چگالي پايين، مثل اين مي‌ماند كه شما از مركز يك كوره هرچقدر به سمت بالا بيايد يا يك كبريت را روشن كنيد هر چقدر دستتان را نزديكتر به شعله بگيريد خوب دماي بيشتري احساس مي‌كنيد تصور كنيد كه دور مي‌شويد دما كاهش پيدا مي‌كند در فضاي يك متري از شعله جايي كه آن فضا بسيار رقيق است يك دفعه دما به جاي مثلا چند صد درجه آن مركزي يك دفعه به چند هزار درجه برسد اين يك معما است كه البته اين را ربط دادند به فعاليت‌هاي مغناطيسي كه درون خورشيد جريان دارد. مجري: اما يك سوال،‌ آيا اين تحقيق و پژوهش فقط درگرفتگي‌هاي كلي اتفاق مي‌افتد يا نه در يك گرفتگي جزئي هم مي‌شود اين پژوهش را انجام داد؟ پوريا ناظمي: در گرفتهاي كلي هست كه اين فرصت به وجود مي‌آيد كه بخش‌هاي ناديدني خورشيد در شرايط عادي آشكار شود،‌ حتي همان هنگامي كه حلقه الماس شكل مي‌گيرد يعني لحظه آخرين پرتو نوري كه از خورشيد از پشت ماه به ما مي‌رسد يك پديده‌اي كه شبيه به يك نگين الماس مي‌درخشد در چنين شرايطي هم باز بخش‌ عمده‌اي از تاج نمايان نشده . اين تصوير حلقه دانه‌هاي بيلي است در كنار يك زواياي بي‌نظيري كه در اين گرفت سه تا زواياي بي‌نظير را كساني كه خوش‌شانس بودند و در مسير گرفت بودند توانستند ببينند. آن اندك نوري هم كه از اينجا مي‌آيد مي‌بينيد كه در قسمت‌هاي ديگر تاج خودش را چندان نشان نداده بنابراين در گرفت كلي در همان چند دقيقه هست كه اين فرصت به وجود مي‌آيد كه بررسي انجام گيرد بخشهاي ديگر زماني كه گرفت جزئي هست از منظر ديگري مورد توجه قرار مي‌گيرد و آن بررسي مثلا زاويه‌هاي ورود و خروج ، ‌تاثير لبه‌هاي خورشيد ، ‌تاثير برخورد‌هاي اول ،‌ برخورد آخر و يك گروه هم از جانوران شناسان علاقمند هستند كه تاثير كاهش نور و كاهش دما و اتفاقات فيزيكي كه در محيط مي‌افتد را بر روي رفتارشناسي برخي از جانوراني كه بسيار حساس هستند نسبت به محيطشان با آن مقياس بزنند آن را بررسي كنند كه براي آنها هم بسيار مي‌تواند جذاب باشد . مجري: يك سوالي همينجا پيش مي‌آيد برگرديم يك مقدار به تاريخ خورشيدگرفتگي‌هايي كه در جهان اتفاق افتاده است آيا در تاريخ چيزي ثبت شده كه اين خورشيدگرفتگي‌ها تاثيري روي يك اتفاق و يا به وجود آمدن يك رويداد تاريخي شده باشد؟ پوريا ناظمي: شما هيچ اسطوره و افسانه‌اي پيدا نمي‌كنيد ،‌ شما مي‌دانيد كه اساطير قديمي‌ترين ثبت ديدگاه‌هاي انسان به محيط اطرافش هست، اسطوره‌اي پيدا نمي‌كنيد كه خورشيدگرفتگي‌ها در آن جايگاهي نداشته باشد،‌ در چين و مغولستان كه گرفت ديده شد اسطوره معروف خورده شدن خورشيد توسط اژدها را داريم، در جايي مثل آمريكاي مركزي اسطوره خشم خورشيد را داريم ، ‌در جايي مثل ايران در اساطير باستاني صحبت از خورشيد تاريكي مي‌شود كه مي‌آيد تا چهره خورشيد روشن ما را بپوشاند اما يك مرحله جلوتر كه اين نشان مي‌دهد كه در حتي اولين مراحل به آن توجه مي‌شده ثبت مي‌شده و رصد مي‌شده ،‌ در مرحله بعدتر ما توانستيم اينها را پيش‌بيني كنيم يعني شايد از دوره بابلي‌ها ، دوره هخامنشي ـ بابلي به اين سمت شواهدي وجود دارد كه پيش‌بيني خورشيدگرفتگي‌ها برمبناي همان چرخه‌هاي معروف ساروس اتفاق مي‌افتاده است ، شواهد تاريخي زيادي هم داريم ،‌ يكي از معروف‌ترين خورشيدگرفتگي‌هاي تاريخ ،‌ خورشيدگرفتگي كه سال 585 قبل از ميلاد اتفاق مي‌افتد در دوره‌اي بود كه دو امپراطوري بسيار بزرگ آن دوره ، ‌امپراطوري ماد و امپراطوري تمدن ليدي‌ها در منطقه‌اي كه در تركيه امروزي قرار دارد در غرب امروزي نبرد سنگيني را آغاز كرده بودند نبرد فرسايشي كه براثر اختلافات سياسي آن دوره بود و اين نبرد به نظر نمي‌آمد پايان‌پذير باشد و جالب اين است كه خورشيدگرفتگي كه پيش‌بيني شده بود وقوع اين خورشيدگرفتگي برفراز ميدان جنگ باعث شد كه طرفين دست از جنگ بشكند و صلح كنند، يك خورشيدگرفتگي به نام خورشيدگرفتگي صلح مطرح هست و خيلي‌ها حتي از آن ايده استفاده مي‌كنند و امروز مي‌گويند كه پديده‌هاي نجومي مثل خورشيدگرفتگي ،‌ ماه‌گرفتگي مي‌تواند نگاه ما را اندكي گسترش بدهد و پيام‌آور صلح باشد نمونه ديگري از خورشيدگرفتگي‌ها داريم كه توضيح علمي خيلي تاريخ ساز دارد ، چيزي حدود 6 ماه بعد از جنگ جهاني دوم زماني كه مدتي قبل انيشتين تئوري انقلابي خودش را در زمينه فيزيك نسبيتي ارائه داده بود اما به دليل پيچيدگي فضايي كه از آن صحبت مي‌كرد هيچ شانسي براي تأييد اين نظريه وجود نداشت يكي از حرفهايي كه انيشتين در اين نظريه مي‌زد اين بود كه اگر شما جرمي را در فضا زمان قرار بدهيد اين جرم باعث مي‌شود كه فضا زمان شما مثل يك تشك لاستيكي كه يك گلوله سنگين روي آن قرار مي‌گيرد اندكي خمش پيدا مي‌كند مثل يك ورقه كاغذ كه شما از دوسو بگيريد و بعد مركز آن را يك جرم سنگين بگذاريد اين اندكي دچار خمش مي‌شود و حالا اگر نوري ناظري در اين سمت باشد و منبع نوري در آن سمت آن جرم باشد اين نور هم در اثر اين خمش يك مسير متفاوتي را طي مي‌كند و امتداد مسير تغيير مي‌كند به خاطر اين كه ما فكر مي‌كنيم نور دارد در راستاي خط صاف به ما مي‌رسد اما اين در واقع اندكي منحني شده است خوب اين را چگونه مي‌شود آزمايش كرد در حالي كه نمي‌توانيم جرم بزرگي بگذاريم كه اين خمش را ايجاد بكند، كاري كه صورت گرفت اين بود كه در خورشيدگرفتگي كه 6 ماه بعد از جنگ جهاني دوم اتفاق افتاد در آفريقاي جنوبي يك گروه انگليسي به آنجا رفت و هنگام گرفت ستارگاني را كه در نزديك خورشيد نمايان شده بودند ثبت كرد تصاوير را مقايسه كردند با تصاويري كه شش ماه قبل از آن گرفته شده بود زماني كه خورشيد در اين موقعيت قرار نداشت، متوجه شدند كه مكان ستاره‌ها نسبت به آن زماني كه خورشيد وجود نداشته اندكي تغيير كرده است اين نشان مي‌دهد كه نور اينها هنگامي كه از كنار خورشيد مي‌كردند دچار انحناء شده اين اولين تأييد تجربي بر مبناي نظريات انيشتين بود، يك اتفاق و يك رصد تاريخي در زمينه علمي كه توانست يك نظريه انقلابي را اندكي از حالت تئوري به حالت يك واقعيت نزديك كند. اينها نمونه‌هايي هست كه وجود دارد ضمن اين كه واقعا در تمام مراحل تاريخ حالا هرچقدر دقيق‌تر مي‌شويم اين نمونه‌ها بيشتر مي‌شود، چيني‌ها ثبت‌هاي متعددي را داشتند در كتيبه‌هايي كه پيدا شده است در دوران بابلي بسيار توجه مي‌شده به ثبت و رصد خورشيد،‌ اينها به دلايل مختلف توجه داشتند به پديده‌هاي آسماني، يك قضيه به رصدهاي متعددي برمي‌گشت كه اينها به دليل عقايد و اعتقادات انجام مي‌دادند در برج‌هاي بزرگي كه معمولا بر فراز معابد ساخته مي‌شد به رصد آسمان مي‌پرداختند و آنها را به شكل خيلي دقيقي ثبت مي‌كردند ، شايد براي شما جالب باشد كه امروز زماني كه در تعيين برخي از رويدادهاي تاريخي از لحاظ زماني دچار مشكل مي‌شوند كه مثلا فلان اتفاق مهم تاريخي كي افتاده در برخي از موارد رجوع مي‌كنند به اين ثبت‌هايي كه روي كتيبه‌ها انجام شده كه مثلا اين اتفاق همزمان بوده با فلان خورشيدگرفتگي ، ‌زمان خورشيدگرفتگي را مقايسه مي‌كنند محاسبه مي‌كنند و آن رويداد تاريخي زمانش مشخص مي‌شود،‌ ضمن اينكه يك نكته كلي‌تر از خورشيدگرفتگي را هم بايد در نظر بگيريم. مجري: غير از آن هنوز روي تاريخ بمانيم، آيا تحقيقات علم سنتي هم در آن زمان اتفاق مي‌افتاده؟ پوريا ناظمي: ما از دوره‌اي صحبت مي‌كنيم چيزي حدود 2 تا 3 هزار سال پيش زماني كه قدم مي‌گذاشتيم از دوران اسطوره‌اي به دوران علمي بنابراين بخش عمده‌اي از كارهايي كه انجام مي‌شده ثبت‌ها بوده ، ‌برمبناي آن ثبتها و رصدها تئوري‌ها ارائه مي‌شده ما مي‌دانيم كه در آن دوره عمده نظريه رايجي كه درباره كيهان وجود داشته نظريه زمين مركزي بوده و سياره‌هايي كه اطراف آن مي‌چرخيدند ، جالب است كه اين نظريه افلاكي توانايي پيش‌بيني داشته مي‌توانسته به شما پيش‌بيني خورشيدگرفتگي و ماه‌گرفتگي بدهد يعني كارآمدي علمي خودش را داشته اگرچه كه مبتني بر واقعيت امروزي كه ما مي‌شناسيم نبوده است همين چرخه‌هاي ساروسي كه هفته پيش صحبت كردند اولين بار ما مي‌دانيم كه در لوح‌ها و كتيبه‌هاي بابلي ثبت شده است. مجري: يك بار ديگر اين چرخش ساروس را براي ما توضيح مي‌دهيد؟ پوريا ناظمي: چرخش ساروس زماني هست كه به دليل حركت‌هاي مداري كه اتفاق مي‌افتد بين مدار زمين به دور خورشيد و ماه به دور زمين اين گرفتها در يك بازده زماني مشخص خودشان را تكرار مي‌كنند در همين نقشه چرخش نوارها را ببينيد مربوط به يك دوره ساروسي هست بعد از سه دوره همان گرفت در سه دوره در همان مسير تكرار مي‌شود، حالا راجع‌به هندسه‌اش مفصل صحبت شد ديگر به آن نپردازيم اما اين پديده با وجود اينكه الان به نظر مي‌آيد شايد يك محاسبه پيچيده‌اي پشتش باشد اما اين اتفاقي است كه ما از دوره بابلي تا الان داريم مي‌شناسيم و پيش‌بيني همين گرفت 585 برمبناي مطالعات چرخش ساروسي پيش‌بيني و ثبت شده بود ،‌ اين نكته را مي‌گفتم كه فراتر از گرفت‌ها تمام رويدادهاي نجومي به نوعي وارد فرهنگ عامه ما شده است به واسطه توجهي كه از عصر كهن به اينها مي‌شده تا الان كه به اينها نگاه مي‌كنيم به نوعي وارد فرهنگ عامه ما شده و بنابراين عجيب نيست اگر مي‌بينيم كه عمده افسانه‌هايي كه تا امروز باقي مانده است ارتباط با آسمان داشته باشد. مجري: منظورتان از فرهنگ عامه همان قصه‌ها است؟ پوريا ناظمي: قصه‌ها ، افسانه‌ها ،‌ اسطوره‌هاي ما و قطعا در پشتوانه آن ديدگاه علمي كه در آن زمان شكلگيري وجود داشته و بعد به مرور زمان اين متحول شده رشد پيدا كرده به جايي رسيده كه امروز ما مي‌توانيم خيلي دقيق و به زبان علم امروزي راجع‌به اينها صحبت كنيم ،‌ پيش‌بيني كنيم با دقت ثانيه رويدادها را پيش‌بيني كنيم و دست به كاوش‌ها و مطالعاتي بزنيم كه اگر به يك كساني كه مثلا دو هزار سال پيش بود مي‌گفتيم آنها فكر مي‌كردند اين حرفهاي ما يك گونه اسطوره باشد ولي اين اتفاق مي‌افتد و امروز علم آنقدر پيشرفت كرده است كه مي‌تواند به سوالهاي بسيار زيادي كه در طول تاريخ ما دست به دامن حوزه‌هاي مختلفي از جمله اساطير و افسانه‌ها شده بوديم براي پاسخگوييش به روش دقيق و علم روز پاسخ دهيم. مجري: امروز هم در قرن اخير سوالهاي بسيار زيادي در زمينه علوم و بخصوص در زمينه علوم ستاره‌شناسي وجود دارد. برگرديم به خورشيدگرفتگي روز جمعه اين پديده بزرگ چه افقهاي جديدي را براي ما باز كرد؟ پوريا ناظمي: نمي‌توانيم بگوييم كه با يك گرفت اتفاق خيلي عجيبي مي‌افتد مجموعه داده‌ها كه جمع‌آوري مي‌شود در كنار هم قرار مي‌گيرد و اينها در كنار هم كمك مي‌كند به تحليل مجموعه‌اي از رويدادها گاهي شما بايد سالها اطلاعات جمع كنيد تا بتوانيد يك قدم كوچك در علم برداريد، ‌ديگر آن دوره گذشته كه يك شبه يك كشف بزرگ و انقلابي اتفاق مي‌افتد گذشته است علم مرحله به مرحله پيش مي‌رود اما حالا غير از آن بحث علمي كه در تمام مراحل گرفت با فيلترهاي مختلف از نقاط مختلف تصويربرداري مي‌شود زمان‌سنجي شده بخشي ديگر مي‌رسيم كه اين عكس‌ها شاملش هست و آن بحثي است كه منجمين آماتور و جستجوگران سايه آن را دنبال كردند در اينجا شما دو مرحله برخورد را مي‌بينيد آغاز گرفت و پايان گرفت و آن زبانه‌هاي عجيب خورشيدي كه خوش‌شانس بودند كساني كه اين را گرفتند، اگرچه كه تاج خيلي گسترده‌اي نداشت يعني تصوير طولاني مدتي هست كه گرفته شده در لحظه گرفت كامل هست تاج كشيده‌اي را مي‌بينيم كه متناسب هست با فعاليتهاي مغناطيسي درون خورشيد اما زبانه‌ها ،‌ زبانه‌هاي بي‌نظيري بودند. اين نماها را من فقط عرض كنم كه از نقاط مختلف دنيا هست از كانادا تا چين و حتي بخش‌هايي از ايران. كشيدگي بسته به شرايط مغناطيسي خورشيد متفاوت است گاهگداري اين تاج ، تاج بسيار كروي و متقارني هست و گاهگداري كه فعاليت‌هاي خورشيدي متفاوت باشد اين تاج كشيده‌تر مي‌شود به حالت دو بال بيرون مي‌زند. اين برمي‌گردد به ساختار دروني خورشيد آن دينامي كه درون خورشيد عمل مي‌كنند و ميدان قوي و عظيم الكترومغناطيسي خورشيد را مي‌سازد جهت مي‌دهد به لايه‌هاي بيروني جو و از جمله تاج خورشيد، تاج خورشيدي گازهاي به شدت يونيزه هستند بنابراين تحت تاثير ميدان‌هاي الكترومغناطيسي ، شكل مي‌گيرند و بسته به اينكه شكل ميدان الكترومغناطيسي درون خورشيد در هر لحظه‌اي چه شكلي باشد ،‌ شكل اين تاج تغيير مي‌كند ، ‌در هنگام گرفت ما مي‌توانيم اين تاج را ببينيم پس شكل تاج در هنگام گرفت بستگي دارد به شكل فعاليت‌هاي الكترومغناطيسي خورشيد در آن هنگام،‌ و خوب زبانه‌ها هم به همين ترتيب برمي‌گردد به اينكه اين زبانه‌ها معمولا در حد چند ساعت دوام مي‌آورند تا شعاع بسيار بزرگي كشيده مي‌شوند ، اگر مي‌خواهيد عظمت اين زبانه را كه مثل يك فواره از مواد گرم هست را در نظر بگيريد به ياد بياوريد به ياد بياوريد قطر دايره سياه‌رنگي كه مي‌بينيد و قطر خورشيد هست 109 برابر سياره زمين است ،‌ و حالا آن طول زبانه را مقايسه كنيد با قطر تصويري كه مي‌بينيد تا ببينيد تا چه كشيدگي وسيعي را در فضا به وجود مي‌آورد. فكر مي‌كنم حداقل آن زبانه بالا دو سه سياره قرار بگيرد. پوريا ناظمي: بله دو يا سه سياره زمين در همان فضاي كشيدگي مي‌تواند قرار بگيرد نماي بي‌نظير ديگري كه دانه‌هاي بيلي هست زماني كه گرفت مي‌خواهد كامل بشود مي‌دانيد كه ماه يك سطح ثابت نيست ،‌ ماه يك سطح كره كامل نيست و كوهستان‌هايي دارد اين گرفت زماني كه كامل مي‌شود كه قرص كامل روي قرص خورشيد قرار بگيرد اما قبل از اينكه اين اتفاق بيافتد آخرين پرتوهاي نور از دره‌هاي ماه به سمت ما مي‌آيند و كوهستان‌ها مانع رسيدن نور خورشيد به ما مي‌شوند و اين پديده دانه‌هاي بيلي را ايجاد مي‌كند و جالب است بدانيد كه قابل محاسبه است يكي از كارهاي آماتورها مي‌تواند باشد كه پيش‌بيني كنند كه دانه‌هاي بيلي در يك گرفت چگونه رخ مي‌دهند و چه شكلي خواهند داشت به خاطر اين كه قابل پيش‌بيني است كه ماه از چه سمتي به لبه خورشيد در برخورد دوم نزديك مي‌شود بنابراين وضعيت كوهستان‌هاي آنجا و وضعيت دره‌هاي ماه در آن لحظه تماس مي‌تواند مشخص كننده وضعيت تسبيح دانه‌هاي بيلي باشد. گويا دوستان ما هم كه در روسيه مستقر بودند موفق شدند گرفت را رصد كنند و ثبت كنند اما غير از اين دوستان افراد ديگر و گروه‌هاي ديگري هم بودند از جمله گروهي در روي يخ‌هاي شمالي كه متاسفانه اين روزها به سرعت آب مي‌شود و تهديدي براي گرمايش زمين است شاهد اين گرفت بودند و در اين گرفت توانستند منظره عظيم و زيبايي را ببينند گرفت كامل و تغيير رنگ‌هايي كه در افق شمالي اتفاق مي‌افتد ضمن اينكه دو سياره عطارد و سياره زهره بلافاصله بعد از تاريكي ديده شده تجربه ديگري هم كه چند وقت اخير تكرار مي‌شود رصد خورشيدگرفتگي با يك هواپيما بوده ،‌در واقع پرواز در مسير گرفت كه خوب قطعاً‌ چشم‌انداز زيبايي مي‌تواند داشته باشد مجري: به‌هرحال اين شفق‌هاي قطبي وجود دارد آيا در زمان گرفتگي كلي خورشيد همچين پديده‌اي قابل رويت است ؟ پوريا ناظمي: چنين گزارشي را من نديدم و الان طبق آن جداولي كه وجود داشت ما فعاليت شفق‌هاي قطبي را نداشتيم اين خيلي بستگي دارد به اين كه اگر اين اتفاق بيافتد بستگي دارد كه ما در دوران اوج رويداد اين اتفاق باشيم ولي بايد در نظر داشته باشيم كه معمولا شفق‌هاي قطبي در عرض‌هاي بالايي و در شب‌هاي قطبي اتفاق مي‌افتد. و در زمان شب قطبي معمولا امكان وجود كسوف نيست اما اگر در دوره اوج فعاليت‌هاي خورشيدي باشيم و در روز قطبي باشيم و خورشيدگرفتگي رخ دهد شانس ديده شدن بستگي به ميزان تاريكي گرفت دارد، اين يك پارامتر خيلي مهم در گرفت‌ها هست كه ميزان تاريكي را محاسبه مي‌كنند به عوامل مختلفي بستگي دارد از جمله قدر گرفت ، وضعيت تاج خورشيدي ،‌وضعيت فعاليت‌هاي خورشيدي و وضعيت جوي زمين اگر اينها شايد اگر درصد تاريكي از يك حدي پايين‌تر باشد و دوره اوج فعاليت‌ها هم باشد كه شفق‌ها ايجاد شوند شايد قابل رويت باشد من گزارشي از آن نديديم. مجري: چند خورشيدگرفتگي در طول عمرتان ديديد ؟ پوريا ناظمي: من 3 خورشيدگرفتگي كامل را ديدم. دو خورشيدگرفتگي در ايران و يك خورشيدگرفتگي در تركيه رصد شده. مجري: و براي شما كه در ايران پژوهش مي‌كنيد با ديدن اين خورشيدگرفتگي‌ها چه اتفاقي مي‌افتد ؟ پوريا ناظمي: بخشي از كار ما كمتر به جنبه علمي قضيه مي‌پردازد يعني واقعا بخش عمده‌اي از رصدگران آماتور كه نگاه مي‌كنند عمده به تصويربرداري از اين مستندسازي زمان‌سنجي‌هاي دقيقي مي‌رسد، اطلاعاتي كه اين دسته از افراد به دست مي‌آورند شايد مستقيماً‌ تبديل به يك پژوهش نشود بلكه كمك كند به پژوهش‌هايي كه دارد انجام مي‌شود ،‌ مثلا زمان‌سنجي دقيق گرفت‌ها اينكه هر گرفت دقيقاً‌ در چه ثانيه‌اي در يك طول و عرض جغرافيايي مشخص در چه زماني شروع مي‌شود در چه زماني تمام مي‌شود در زمان گرفت تغييرات تاريكي آسمان چقدر بوده؟ ميزان افت دما در آن نقطه چقدر بوده؟ چون مي‌دانيد زماني كه گرفت از يك حدي بالاتر برود به دليل كاهش دريافت نور خورشيد توسط زمين ما شاهد يك افت دما ،‌ ايجاد يك اختلاف پتانسيل دمايي ، و آغاز وزش باد هستيم. كار جالبي را كه يك منجم آماتور در آلمان انجام داده بود اين بود كه اين شخص در خانه‌اش از انرژي خورشيدي استفاده مي‌كرده مي‌دانيد كه صفحات خورشيدي كه مي‌گذارند معمولا يك نموداري دارد كه ميزان جذب را نشان مي‌دهد ،‌ گرفت فكر مي‌كنم حدود 25 تا 30 درصد بوده در منطقه‌اي كه ايشان رصد مي‌كرده ايشان آمده روي اين صفحات خورشيدي و نمودارش بررسي كرده كه چقدر در هنگام اين 25 درصد گرفت ميزان افت دريافت انرژي خورشيدي بوده ، اين فرآيند در خانه اتفاق مي‌افتد اما نتيجه‌اش كمك مي‌كند ، ‌اين داده‌ها كنار هم قرار مي‌گيرد و بعداً‌ در تحليل‌هايي كه افراد حرفه‌اي انجام مي‌دهند به كار مي‌رود ،‌شايد اين عدد كه مثلا در هنگام يك گرفت 40 درصدي ، 25 درصد جذب خورشيد توسط سلولهاي خورشيدي كاهش پيدا كرده است براي من و شما شايد خيلي اتفاق خاصي نباشد اما اگر اين عدد قرار بگيرد در كنار مجموعه‌اي از داده‌ها بعلاوه مجموعه‌اي از شرايط آب و هوايي و مجموعه‌اي از شرايط جوي، فعاليت‌هاي خورشيدي آن وقت مي‌شود از داخل اين اطلاعات ارزشمند علمي را متخصصين استخراج كنند ،‌بنابراين كارهايي كه ما مي‌كنيم يك لايه اوليه دارد كه يكسري سنجش زماني هست مثلا با اين دقت ثانيه گرفت آغاز شد اگر در مسير كامل باشيم نوارهاي سايه ديده شدند يا نه ،‌ هجوم سايه به چه شكلي ديده شد، تاريكي زمينه آسمان چگونه بود؟ تغيير رنگ افق به چه ترتيبي بود؟ چه سياره‌ها و ستاره‌هايي در آسمان ديده شد؟ اينها را با دقت ثبت مي‌كنيم ،‌مرحله بعدي كاري است كه گروه‌هاي آماتوري كه به شكل تخصصي كار مي‌كنند اين داده‌ها را جمع مي‌كنند تحليل مي‌كنند مثل كاري كه در مورد بارش‌هاي شهابي انجام مي‌شود، يا كاري كه در مورد رصد دنباله‌دارها انجام مي‌شود و بعد از دل مجموعه اين رصدهايي كه در سرتاسر دنيا انجام شده شايد چند مقاله علمي معتبر دربيايد. مجري: پيش از اينكه سراغ ماه‌گرفتگي كه برويم اگر موافق باشيد راجع‌به خورشيدگرفتگي آينده كمي مفصل‌تر صحبت كنيم و اين كه اين سال آينده در مردادماه در چه مقطعي اتفاق خواهد افتاد ،‌ اين كه به چه شكل آيا در كشور ما قابل رويت خواهد بود يا نه؟ پوريا ناظمي: نه در كشور ما آن كسوف قابل رويت نخواهد بود اولين كسوف بعدي كه مي‌بينيم در ژانويه 2010 است يعني سال بعد از آن اتفاق مي‌افتد، زمستان سال 88 ، كه يك گرفتگي جزئي هست شما اگر در تهران باشيد تا پايان قرن هيچ گرفتگي كلي را نخواهيد ديد. در ايران براي رصد يك گرفت كلي بايد تا سال 2034 منتظر بمانيد جايي كه يك گرفت بي‌نظير در آخرين روز اسفند ماه كه اسفند كبيسه‌اي هم هست يعني در 30 اسفند رخ خواهد داد و در مسير بي‌نظيري حركت مي‌كند يكي از بهترين نقاط رصد جايي هست كه جاذبه‌هاي توريستي فوق‌العاده كشور ما وجود دارد در كنار تخت جمشيد شما مي‌توانيد اين گرفت كامل را رصد كنيد اما بايد تا سال 2034 در داخل ايران منتظر بمانيد. مجري: پس داخل شيراز قابل رويت خواهد بود و بهترين شرايط را خواهد داشت؟ پوريا ناظمي: گرفت كلي منظورم بود ،‌تا قبل از آن چند گرفت جزئي را خواهيم داشت كه اولينش سال 2010 هست، اما اين مسير همان گرفتي هست كه در سال 1412 ، 30 اسفند رخ مي‌دهد ، مي‌بينيد كه مسير گرفت كاملا در بخش مركزي خودش از جايي مثل تخت جمشيد مثل پاسارگارد مقبره كوروش يا آن نواحي نقش رستم بقيه طي مي‌كند مطمئنا آن سال جمع كثيري از علاقه‌مندان گرفت ترجيح مي‌دهند به ايران بيايند و در كنار اين آثار تاريخي اين گرفت را رصد كنند. و جالب است كه در زماني كه اين گرفت اتفاق مي‌افتد شايد جزو معدود دفعاتي باشد كه ما بتوانيم خورشيد را دقيقاً‌ در ميانه روز و در حالي كه آسمان تاريك شده در نقطه اعتدال بهاري يعني در تقارن دايرالبروج و استواي سماوي لحظه‌اي كه ما به عنوان سال تحويل خودمان مي‌دانيم،‌ اما سال آينده مرداد ماه گرفت بي‌نظير قرن اتفاق مي‌افتد گرفتگي كه بيش از 6 دقيقه متفاوت است ،‌ هرچه قدر زمان گرفت طولاني‌تر باشد شما مي‌توانيد تغييرات متفاوت‌تري را در شكل تاج در تغييرات مخروطي كه روي زمين افتاده است بررسي كنيد و آن را پيش ببريد اين گرفت از نواحي هندوستان شروع مي‌شود ادامه پيدا مي‌كند در چين ، مسيرش را از مركز چين عبور مي‌كند و هرچه قدر به شرق چين مي‌رسد زمان گرفت افزايش پيدا مي‌كند يكي از مناسب‌ترين جاها بندر شرقي چين شانگ‌هايي هست كه بيش از 5/6 دقيقه گرفت را خواهد داشت بعد از آن از جنوب ژاپن مي‌گذرد اما قبلش و در بين مرز چين و ژاپن در ميانه اقيانوس يك جزيره بسيار كوچك وجود دارد كه آنجا بيشترين تايم گرفت را دارد حدود 10 ـ 15 ثانيه بيشتر از شانگ‌هايي مي‌توانند رصد كنند ولي يك جزيره اقيانوسي است كه احتمال آب و هواي نامناسب هم وجود دارد بنابراين بسياري از علاقمندان رصد از هر سه دسته‌اي كه به شما گفتم ، دانشمندان‌ ،‌ جستجوگران سايه و رصدگران آماتور قطعاً‌ از الان در فكر اين هستند كه به طريقي بتوانند خودشان را به اين نوار كسوف بي‌نظير برسانند و چين ميزبان يك دوگانه كسوف بوده در اين سال و سال آينده در طي يك سال امسال پايان مسير خورشيدگرفتگي آنجا بود و سال آينده كه بهترين نقطه گرفت خواهد بود. مجري: برويم سراغ دو هفته آينده ماه‌گرفتگي 26 مرداد. پوريا ناظمي: ماه‌گرفتگي 26 مرداد ،‌ ماه‌گرفتگي جزئي خواهد بود بخش‌هاي عمده‌اي از نيمكره شرقي زمين مي‌توانند آن را ببينيد از جمله در ايران مراحل آن قابل رؤيت هست اما ماه‌گرفتگي كامل نخواهد شد و در هيچ نقطه‌اي كامل نخواهد شد كلاً‌ يك ماه‌گرفتي جزئي را شاهد خواهيم بود كه احتمالا‌ً هفته آينده مشخص‌تر راجع‌به زمان آغاز و پاينش صحبت خواهيم كرد. مجري: كمي هم از رقابت صوفي براي ما مي‌گوييد؟ پوريا ناظمي: حالا با توجه به اين كه زمان اندك است من فقط اعلام كنم كه دومين رقابت صوفي در 7 و 8 شهريور ماه در استان سيستان و بلوچستان به ميزباني استانداري اين استان و همكاري گروه‌هاي محلي از جمله جمعيت منجمان مه‌بانگ برگزار مي‌شود،‌هماهنگي‌هايي كه انجام شده نويد يك رقابت بي‌نظير را مي‌دهد و حالا براي اينكه جزئياتش مفصل هست من دعوت مي‌كنم كه دوستان اطلاعيه‌هاي مفصلي را كه در اين زمينه منتشر شده امروز فهرست اجرام منتشر شد دوستان مي‌توانند در پايگاه شاخه‌آماتوري انجمن نجوم ايران آن را ملاحظه كنند ،‌ هم فهرست را هم آخرين مهلت نهايي ثبت نام را به خاطر اين كه مهلت تمديد پذير نيست با توجه به اينكه ما مشكل زماني داريم و بايد هماهنگي‌ها را انجام دهيم و همينطور تمام جزئيات سفر، امكانات رفاهي خوبي تدارك ديده شده كه افراد شركت كننده بتوانند از شب قبل آنجا مستقر شوند استراحت كنند و شب رقابت كه در يك منطقه بسيار تاريك هست تاريكي محيط تأمين شده ، آلودگي نوري نخواهيم داشت و به نظر مي‌رسد اين فرصت استثنايي خواهد بود كه آسمان مناطق جنوبي‌تري از ايران را تقريبا هم‌ عرض با همان جايي كه عبدالرحمان صوفي رازي رصدهاي خودش را انجام مي‌داد رصد كنيم اميدواريم كه رقابت خوبي باشد. مجري: يك سوالي براي من پيش آمده اهميت اين رقابت‌ها چيست؟ فقط رشد علمي كشورمان هست؟ پوريا ناظمي: دو بخش دارد رقابت صوفي را من به طور خاص عرض كنم ، رقابت صوفي سه هدف را دنبال مي‌كند افزايش توانايي‌هاي رصدي رصدگران براي آماده كردن آنها كه بتوانند از اين توانايي‌ها در پروژه‌هاي آماتوري تخصصي بيشتر استفاده كنند،‌ بخش دوم يادبودي هست از بزرگان تاريخ علم نجوم ايران ، مي‌دانيد عبدالرحمان صوفي رازي نخستين كسي هست كه فهرست غير ستاره‌اي ثبت مي‌كند، نخستين كسي هست كه ابرهاي موجلاني را ثبت مي‌كند ،‌ 8 جرم به نام صوفي الان در كاتولوگ هاي بين‌المللي ثبت است كه متاسفانه خود ما از نام او استفاده نمي‌كنيم خوشه معروف چوب‌لباسي تا چندي پيش به نام خوشه صوفي از آن نام برده مي‌شد اينقدر ما خودمان استفاده نكرديم كه از ياد رفت. درواقع زنده نگه‌داشتن نام اين افراد هست و بخش سوم اين هست كه اميدواريم البته اين بخش به تحقق بپيوندد ،‌ تعريف يك ساختار جديد رقابتي براي رصد اجرام سماوي ، با استانداردهاي بين‌المللي مي‌دانيم كه اين سبك رقابت‌هايي كه در ايران برگزار مي‌شود تقريبا منحصر به ايران هست و جاي ديگر دنيا به اين شكل برگزار نمي‌شود. تلاش اين هست كه با نام صوفي و با ابتكار ايران اين مطرح بشود امسال ما چند شركت‌كننده از خارج از كشور هم خواهيم داشت اولين گام را به سمت بين‌المللي كردن اين رقابت برخواهيم داشت و اميدواريم كه سالهاي بعد و به خصوص سال آينده كه سال جهاني نجوم هست اين رقابت بتواند به شكل گسترده‌تري با شركت تعداد بيشتري از كشورها برگزار بشود هم براي ما حسنش اين است كه يك فضاي تعامل بين رصدگران كشورهاي مختلف ، آشنايي و استفاده از تجربيات آنها به وجود مي‌آيد و همين كه نام مشاهير ما كه به مرور زمان ممكن است كه فراموش شود زنده مي‌ماند و اين گسترش پيدا مي‌كند ، اميدوارم بتوانيم رقابت صوفي را تبديل به يك رقابت بين‌المللي با نام اين رصدگر بكنيم. مجري: اگر كه بخواهيم غير خورشيدگرفتگي و ماه گرفتگي رويداد ديگري كه در پيش داشته باشيم را از آن ياد بكنيم چه خواهد بود؟ پوريا ناظمي: مردادماه ماه خيلي جذابي شايد باشد براي همه ما خاطره‌هاي خوبي از مرداد ماه داريم از جمله گرفتي كه در ايران اتفاق افتاد،‌ خورشيدگرفتگي امسال خورشيدگرفتگي جزئي ،‌ ماه‌گرفتي دو هفته بعد و دوشنبه و سه‌شنبه هفته آينده بارش شهابي برساووشي اتفاق خواهد افتاد يكي از بهترين بارشهاي شهابي سالانه كه به دليل قرار گرفتنش در فضاي تابستاني مشتري‌هاي بيشتري هم دارد ، و به خاطر آب و هوا هست ، به خاطر اينكه شب‌هاي زمستان رصد كردن در خارج از شهر شايد دشوارتر باشد اما بارش شهابي برساووشي كه دوشنبه و سه‌شنبه آينده به اوج خودش مي‌‌رسد. مجري: از چه ساعتي است ؟ پوريا ناظمي: ‌ بازده فعاليت شروع شده، مي‌دانيد كه بارشهاي شهابي زماني اتفاق مي‌افتد كه زمين از ميان بقاياي توده يك دنباله‌دار عبور مي‌كند اين توده اگرچه در يك بخشي بسيار فشرده هست اما اين گونه نيست كه يك لوله خيلي فشرده باشد و زمين در يك ساعت مشخصي به آن وارد و خارج شود گستردگي وسيعي دارد بنابراين از چند روز قبل تا چند روز بعد قابل رؤيت است اما در دوشنبه و سه‌شنبه اوجي كه پيش‌بيني شده حدود نيم‌روز سه‌شنبه هست بنابراين براي ما در روز اتفاق مي‌افتد اما شب قبل از آن و شب بعد از آن احتمالاً‌ ما مي‌توانيم بارشي را ببينيم ، معمولا براي بارش برساووشي چيزي حدود 100 تا 110 شهاب در ساعت است در نقطه اوج به شرط اينكه كانون بارش در سمت‌الرأس ما باشد منتها اين اتفاقات معمولا نمي‌افتد ،‌ پيش‌بيني مي‌شود كه چيزي حدود 30 تا 40 شهاب در بهترين حالت در دوشنبه‌ شب و سه‌شنبه شب قابل رؤيت باشد. مجري: ممنون از اطلاعاتي كه در اختيار ما گذاشتيد ، اهميت اين خورشيدگرفتگي‌ها و ماه‌گرفتگي‌ها و بارشهاي شهابي از اين قبيل يا رؤيت هلال ماه ،‌ اينها پديده‌هايي است براي اينكه علاقمندان زيادي بتوانند از زيبايي‌هاي آسمان شب استفاده كنند و شايد از اين طبيعت فراموش شده كه البته امروز ديگر طبيعت فراموش شده نمي‌شود از آن ياد كرد استفاده بيشتري ببريم ، اگر نكته خاصي باقي مانده من در خدمت شما هستم. پوريا ناظمي: نه فقط جز اين كه دعوت كنيم از اين شبهاي گرم تابستاني استفاده كنيم براي رصد و اندكي به دور از شهرها برويم اندكي اجازه دهيم كه آسمان تاريك را تجربه كنيم ،‌طبعيت بهتري كه زندگي روزمره اجازه نمي‌دهد به ما آن را تجربه كنيم آن را به ياد بياوريم و لذت ببريم از اين جهان يك مقدار آرامش و تازه شدن دوباره را تجربه كنيم. مجري: خيلي متشكرم كه دراين گفتگو شركت كرديد. آسمان شب تاريخ:14/5/87 مدت:40 دقيقه مجري: با عرض سلام خدمت بينندگان عزيز، اگر موافق باشيد برمي‌گرديم به روز جمعه 11 مرداد 1387 و پرونده خورشيد گرفتگي اين روز را به اتفاق دوست عزيزم پوريا ناظمي مرور خواهيم كرد ،‌آقاي ناظمي چه خبر از خورشيد گرفتگي و چه كرديد؟ پوريا ناظمي: خوب همانطور كه انتظار مي‌رفت خورشيد گرفتگي زيبايي اتفاق افتاد در بسياري از مناطق مسير حتي جاهايي كه بعضا پيش‌بيني مي‌شد بر مبناي نتايج آماري درصد احتمال ابري شدن بالا باشد خوشبختانه خورشيدگرفتگي رؤيت شد و در بسياري از نقاط كساني كه به زير اين نوار سايه رفته بودند توانستند آن را رصد كنند. در همه جاي دنيا در بخش‌هاي عمده‌اي از نيمكره شمالي مردم توانستند اين را چه به شكل كامل و چه به شكل جزئي رصد كنند، خورشيدگرفتگي از شمال كانادا آغاز شد و مسير خودش را ادامه داد در ميان اقيانوس از شمال منطقه گرينلند عبور كرد و بعد وارد بخش‌هايي از روسيه شد در ميانه روسيه به اوج خودش رسيد حدود 2:30 ثانيه گرفت كامل را كساني كه در آن نقطه بودند توانستند تجربه كنند، سپس به سمت شرق ادامه پيدا كرد و در مرزها و در ابتداي خاك چين به پايان خودش رسيد و سايه زمين را ترك كرد و بسياري مي‌گفتند اين خوش‌آمدي به المپيك 2008 هست ، سايه زمين را ترك كرد تا يكبار بعد از المپيك و يكسال در سالگرد اين المپيك بار ديگر به اين منطقه برگردد. دقيقا‌ً در مرداد سال آينده و يك گرفت بي‌نظير آن سال رقم بزند. مجري: آن را در كجا مي‌شود ديد ؟ پوريا ناظمي: عمده‌ آن بهترين نقاط در شرق چين خواهد بود و جزايري از ژاپن كه البته آنجا احتمال ابري شدن زياد است چون دقيقا در ميان اقيانوس هست اما به‌هرحال اگر اين گرفت 2:30 ثانيه به طول انجاميد آن گرفت 6:30 ثانيه و اندكي بيشتر به طول خواهد انجاميد جزو طولاني‌ترين گرفت‌هايي است كه نسل ما در طول حيات خودش مي‌تواند رصد كند. مجري: يعني ركورد مي‌زنيم ؟ پوريا ناظمي: نه به حد نهايت خودش نمي‌رسد و ما گرفت‌هاي طولاني‌تر از اين هم ممكن است داشته باشيم اما نه در اين برهه زماني كه نسل ما و شايد نسل بعدي بتواند آنها را رصد كند. در ايران بسياري از هموطنان ما توانستند خورشيدگرفتگي را رصد كنند به صورت جزئي ، ‌در تهران چيزي حدود 30 درصد قدر گرفت بود در مناطق ديگر اندكي بالا و پايين مي‌شد مناظر زيبايي در همين كشور ما اتفاق افتاد برخلاف آنچه كه تصور مي‌شود اگر گرفتي كامل نباشد شايد ارزش نگاه كردن نداشته باشد اما اينگونه نيست. مجري: حالا اين براي مردم شايد ارزش نداشته باشد ولي براي پژوهشگران و منجمين آماتور چطور ؟ اصلا اين خورشيدگرفتگي‌ها اهميتش چي هست و علت اينكه نگاه مي‌كنند آيا همين تماشا كردن يك پديده آسماني و شگفت‌انگيز است يا نه؟ پوريا ناظمي: بايد تقسيم كنيم كه چه كسي خورشيدگرفتگي را نگاه مي‌كند معمولا سه يا چهار دسته از افراد هستندكه علاقمند به رصد پديده‌اي مثل خورشيدگرفتگي هستند، يكسري افراد عادي هستند شهروندان عادي كه در زندگي روزمره‌شان فرصتي پيدا نمي‌كنند كه به آسمان نگاه كنند خورشيدگرفتگي‌ها بهانه‌اي است كه براي چند دقيقه سرشان را بلند كنند و ببينند كه جهاني فراتر از اين جهان اطراف ما هم وجود دارد و به بهانه خورشيدگرفتگي ، ماه‌گرفتگي ، بارش شهابي به آسمان نگاه مي‌كنند اين افراد مي‌توانند لذت ببرند از ديدن يك رويداد طبيعي شگفت‌انگيز ،‌ دسته ديگر افرادي هستند كه به عنوان جستجوگران سايه آنها را مي‌شناسيم كساني كه علاقه خاص خودشان را در نجوم آماتوري رصد گرفت‌ها و ديدار گرفت‌ها در نظر گرفتند، آنها سفر مي‌كنند به نقاط مختلف زمين زندگي ماجراجويانه‌اي را دارند چون مي‌دانيد اگر شما مثلا در تهران بنشينيد تا پايان قرن هيچ گرفتي را در تهران نمي‌توانيد ببينيد بنابراين بايد به نقاط مختلف سفر كنيد اين افراد تمام مدت سال را كار مي‌كنند درآمدها را پس‌انداز مي‌كنند و يكباره هزينه مي‌كنند براي يك سفر ماجراجويانه ،‌ از آن عكاسي مي‌كنند آن را مستند مي‌كنند ، مثل كسي كه عاشق رويدادهاي طبيعي ديگر است مثلا مي‌رود تا يك پرنده كم‌نظير را ببيند. اين گروه دوم البته كارشان صرفا كار تفريحي يا ثبت‌هاي ذوقي نيست بلكه از كارهايشان مي‌توانند نتايج علمي هم استخراج كنند يا مشاركت كنند. اما دسته سومي هم هستند كه آنها به طور جدي‌تري به اين موضوع علاقمند هستند و اين نوع پديده‌ها را در مرحله اول كه خودشان مي‌دانند به خاطر اين كه اين رويدادها ،‌رويدادهايي هست كه در آزمايشگاه كاري آنها اتفاق مي‌افتاد ، ‌دانشمندان اخترشناس و ستاره‌شناس كساني هستند كه به شدت اين گرفت‌ها را دنبال مي‌كنند آنها از اين فرصتي كه روي زمين به وجود مي‌آيد بهره مي‌برند تا بتوانند بخش‌هاي مختلفي از خورشيد را كه در شرايط عادي امكان بررسيش وجود ندارد به عنوان مثال تاج خورشيدي را بر مبنايي كه محاسبه كنند وضعيت قرار گرفتن ماه و ارتفاعات ماه چگونه هست اينها را شروع به محاسبه مي‌كنند ما مي‌دانيم كه در فضا امروز رصدخانه‌هاي فضايي خورشيدي داريم كه با تشكيل يك كسوف مصنوعي اين بررسي‌ها را انجام مي‌دهند اما تنوع امكانات و ابزارهايي كه ما روي زمين داريم و رصد اين پديده از نقاط مختلف با امكانات مختلف باعث مي‌شود مجموعه داده‌هاي ارزشمند‌تري به دست بيايد و بانك وسيع‌تري از اطلاعات در اختيار بگيرد كه همين امر باعث مي‌شود كه تعداد بسيار زيادي از دانشمندان حرفه‌اي به دنبال سايه حركت كنند ، آن را ثبت كنند، در طول موج‌هاي مختلف با فيلترهاي مختلف ، آن را رصد كنند داده‌ها را در كنار هم قرار بدهند، پديده‌اي مثل تاج خورشيدي را رصد كنند جايي كه يكي از معماهاي قديمي اخترشناسي در آن اتفاق مي‌افتد جايي كه دما يكباره نسبت به سطح رشد بسيار بالايي را دارد عليرغم چگالي پايين، مثل اين مي‌ماند كه شما از مركز يك كوره هرچقدر به سمت بالا بيايد يا يك كبريت را روشن كنيد هر چقدر دستتان را نزديكتر به شعله بگيريد خوب دماي بيشتري احساس مي‌كنيد تصور كنيد كه دور مي‌شويد دما كاهش پيدا مي‌كند در فضاي يك متري از شعله جايي كه آن فضا بسيار رقيق است يك دفعه دما به جاي مثلا چند صد درجه آن مركزي يك دفعه به چند هزار درجه برسد اين يك معما است كه البته اين را ربط دادند به فعاليت‌هاي مغناطيسي كه درون خورشيد جريان دارد. مجري: اما يك سوال،‌ آيا اين تحقيق و پژوهش فقط درگرفتگي‌هاي كلي اتفاق مي‌افتد يا نه در يك گرفتگي جزئي هم مي‌شود اين پژوهش را انجام داد؟ پوريا ناظمي: در گرفتهاي كلي هست كه اين فرصت به وجود مي‌آيد كه بخش‌هاي ناديدني خورشيد در شرايط عادي آشكار شود،‌ حتي همان هنگامي كه حلقه الماس شكل مي‌گيرد يعني لحظه آخرين پرتو نوري كه از خورشيد از پشت ماه به ما مي‌رسد يك پديده‌اي كه شبيه به يك نگين الماس مي‌درخشد در چنين شرايطي هم باز بخش‌ عمده‌اي از تاج نمايان نشده . اين تصوير حلقه دانه‌هاي بيلي است در كنار يك زواياي بي‌نظيري كه در اين گرفت سه تا زواياي بي‌نظير را كساني كه خوش‌شانس بودند و در مسير گرفت بودند توانستند ببينند. آن اندك نوري هم كه از اينجا مي‌آيد مي‌بينيد كه در قسمت‌هاي ديگر تاج خودش را چندان نشان نداده بنابراين در گرفت كلي در همان چند دقيقه هست كه اين فرصت به وجود مي‌آيد كه بررسي انجام گيرد بخشهاي ديگر زماني كه گرفت جزئي هست از منظر ديگري مورد توجه قرار مي‌گيرد و آن بررسي مثلا زاويه‌هاي ورود و خروج ، ‌تاثير لبه‌هاي خورشيد ، ‌تاثير برخورد‌هاي اول ،‌ برخورد آخر و يك گروه هم از جانوران شناسان علاقمند هستند كه تاثير كاهش نور و كاهش دما و اتفاقات فيزيكي كه در محيط مي‌افتد را بر روي رفتارشناسي برخي از جانوراني كه بسيار حساس هستند نسبت به محيطشان با آن مقياس بزنند آن را بررسي كنند كه براي آنها هم بسيار مي‌تواند جذاب باشد . مجري: يك سوالي همينجا پيش مي‌آيد برگرديم يك مقدار به تاريخ خورشيدگرفتگي‌هايي كه در جهان اتفاق افتاده است آيا در تاريخ چيزي ثبت شده كه اين خورشيدگرفتگي‌ها تاثيري روي يك اتفاق و يا به وجود آمدن يك رويداد تاريخي شده باشد؟ پوريا ناظمي: شما هيچ اسطوره و افسانه‌اي پيدا نمي‌كنيد ،‌ شما مي‌دانيد كه اساطير قديمي‌ترين ثبت ديدگاه‌هاي انسان به محيط اطرافش هست، اسطوره‌اي پيدا نمي‌كنيد كه خورشيدگرفتگي‌ها در آن جايگاهي نداشته باشد،‌ در چين و مغولستان كه گرفت ديده شد اسطوره معروف خورده شدن خورشيد توسط اژدها را داريم، در جايي مثل آمريكاي مركزي اسطوره خشم خورشيد را داريم ، ‌در جايي مثل ايران در اساطير باستاني صحبت از خورشيد تاريكي مي‌شود كه مي‌آيد تا چهره خورشيد روشن ما را بپوشاند اما يك مرحله جلوتر كه اين نشان مي‌دهد كه در حتي اولين مراحل به آن توجه مي‌شده ثبت مي‌شده و رصد مي‌شده ،‌ در مرحله بعدتر ما توانستيم اينها را پيش‌بيني كنيم يعني شايد از دوره بابلي‌ها ، دوره هخامنشي ـ بابلي به اين سمت شواهدي وجود دارد كه پيش‌بيني خورشيدگرفتگي‌ها برمبناي همان چرخه‌هاي معروف ساروس اتفاق مي‌افتاده است ، شواهد تاريخي زيادي هم داريم ،‌ يكي از معروف‌ترين خورشيدگرفتگي‌هاي تاريخ ،‌ خورشيدگرفتگي كه سال 585 قبل از ميلاد اتفاق مي‌افتد در دوره‌اي بود كه دو امپراطوري بسيار بزرگ آن دوره ، ‌امپراطوري ماد و امپراطوري تمدن ليدي‌ها در منطقه‌اي كه در تركيه امروزي قرار دارد در غرب امروزي نبرد سنگيني را آغاز كرده بودند نبرد فرسايشي كه براثر اختلافات سياسي آن دوره بود و اين نبرد به نظر نمي‌آمد پايان‌پذير باشد و جالب اين است كه خورشيدگرفتگي كه پيش‌بيني شده بود وقوع اين خورشيدگرفتگي برفراز ميدان جنگ باعث شد كه طرفين دست از جنگ بشكند و صلح كنند، يك خورشيدگرفتگي به نام خورشيدگرفتگي صلح مطرح هست و خيلي‌ها حتي از آن ايده استفاده مي‌كنند و امروز مي‌گويند كه پديده‌هاي نجومي مثل خورشيدگرفتگي ،‌ ماه‌گرفتگي مي‌تواند نگاه ما را اندكي گسترش بدهد و پيام‌آور صلح باشد نمونه ديگري از خورشيدگرفتگي‌ها داريم كه توضيح علمي خيلي تاريخ ساز دارد ، چيزي حدود 6 ماه بعد از جنگ جهاني دوم زماني كه مدتي قبل انيشتين تئوري انقلابي خودش را در زمينه فيزيك نسبيتي ارائه داده بود اما به دليل پيچيدگي فضايي كه از آن صحبت مي‌كرد هيچ شانسي براي تأييد اين نظريه وجود نداشت يكي از حرفهايي كه انيشتين در اين نظريه مي‌زد اين بود كه اگر شما جرمي را در فضا زمان قرار بدهيد اين جرم باعث مي‌شود كه فضا زمان شما مثل يك تشك لاستيكي كه يك گلوله سنگين روي آن قرار مي‌گيرد اندكي خمش پيدا مي‌كند مثل يك ورقه كاغذ كه شما از دوسو بگيريد و بعد مركز آن را يك جرم سنگين بگذاريد اين اندكي دچار خمش مي‌شود و حالا اگر نوري ناظري در اين سمت باشد و منبع نوري در آن سمت آن جرم باشد اين نور هم در اثر اين خمش يك مسير متفاوتي را طي مي‌كند و امتداد مسير تغيير مي‌كند به خاطر اين كه ما فكر مي‌كنيم نور دارد در راستاي خط صاف به ما مي‌رسد اما اين در واقع اندكي منحني شده است خوب اين را چگونه مي‌شود آزمايش كرد در حالي كه نمي‌توانيم جرم بزرگي بگذاريم كه اين خمش را ايجاد بكند، كاري كه صورت گرفت اين بود كه در خورشيدگرفتگي كه 6 ماه بعد از جنگ جهاني دوم اتفاق افتاد در آفريقاي جنوبي يك گروه انگليسي به آنجا رفت و هنگام گرفت ستارگاني را كه در نزديك خورشيد نمايان شده بودند ثبت كرد تصاوير را مقايسه كردند با تصاويري كه شش ماه قبل از آن گرفته شده بود زماني كه خورشيد در اين موقعيت قرار نداشت، متوجه شدند كه مكان ستاره‌ها نسبت به آن زماني كه خورشيد وجود نداشته اندكي تغيير كرده است اين نشان مي‌دهد كه نور اينها هنگامي كه از كنار خورشيد مي‌كردند دچار انحناء شده اين اولين تأييد تجربي بر مبناي نظريات انيشتين بود، يك اتفاق و يك رصد تاريخي در زمينه علمي كه توانست يك نظريه انقلابي را اندكي از حالت تئوري به حالت يك واقعيت نزديك كند. اينها نمونه‌هايي هست كه وجود دارد ضمن اين كه واقعا در تمام مراحل تاريخ حالا هرچقدر دقيق‌تر مي‌شويم اين نمونه‌ها بيشتر مي‌شود، چيني‌ها ثبت‌هاي متعددي را داشتند در كتيبه‌هايي كه پيدا شده است در دوران بابلي بسيار توجه مي‌شده به ثبت و رصد خورشيد،‌ اينها به دلايل مختلف توجه داشتند به پديده‌هاي آسماني، يك قضيه به رصدهاي متعددي برمي‌گشت كه اينها به دليل عقايد و اعتقادات انجام مي‌دادند در برج‌هاي بزرگي كه معمولا بر فراز معابد ساخته مي‌شد به رصد آسمان مي‌پرداختند و آنها را به شكل خيلي دقيقي ثبت مي‌كردند ، شايد براي شما جالب باشد كه امروز زماني كه در تعيين برخي از رويدادهاي تاريخي از لحاظ زماني دچار مشكل مي‌شوند كه مثلا فلان اتفاق مهم تاريخي كي افتاده در برخي از موارد رجوع مي‌كنند به اين ثبت‌هايي كه روي كتيبه‌ها انجام شده كه مثلا اين اتفاق همزمان بوده با فلان خورشيدگرفتگي ، ‌زمان خورشيدگرفتگي را مقايسه مي‌كنند محاسبه مي‌كنند و آن رويداد تاريخي زمانش مشخص مي‌شود،‌ ضمن اينكه يك نكته كلي‌تر از خورشيدگرفتگي را هم بايد در نظر بگيريم. مجري: غير از آن هنوز روي تاريخ بمانيم، آيا تحقيقات علم سنتي هم در آن زمان اتفاق مي‌افتاده؟ پوريا ناظمي: ما از دوره‌اي صحبت مي‌كنيم چيزي حدود 2 تا 3 هزار سال پيش زماني كه قدم مي‌گذاشتيم از دوران اسطوره‌اي به دوران علمي بنابراين بخش عمده‌اي از كارهايي كه انجام مي‌شده ثبت‌ها بوده ، ‌برمبناي آن ثبتها و رصدها تئوري‌ها ارائه مي‌شده ما مي‌دانيم كه در آن دوره عمده نظريه رايجي كه درباره كيهان وجود داشته نظريه زمين مركزي بوده و سياره‌هايي كه اطراف آن مي‌چرخيدند ، جالب است كه اين نظريه افلاكي توانايي پيش‌بيني داشته مي‌توانسته به شما پيش‌بيني خورشيدگرفتگي و ماه‌گرفتگي بدهد يعني كارآمدي علمي خودش را داشته اگرچه كه مبتني بر واقعيت امروزي كه ما مي‌شناسيم نبوده است همين چرخه‌هاي ساروسي كه هفته پيش صحبت كردند اولين بار ما مي‌دانيم كه در لوح‌ها و كتيبه‌هاي بابلي ثبت شده است. مجري: يك بار ديگر اين چرخش ساروس را براي ما توضيح مي‌دهيد؟ پوريا ناظمي: چرخش ساروس زماني هست كه به دليل حركت‌هاي مداري كه اتفاق مي‌افتد بين مدار زمين به دور خورشيد و ماه به دور زمين اين گرفتها در يك بازده زماني مشخص خودشان را تكرار مي‌كنند در همين نقشه چرخش نوارها را ببينيد مربوط به يك دوره ساروسي هست بعد از سه دوره همان گرفت در سه دوره در همان مسير تكرار مي‌شود، حالا راجع‌به هندسه‌اش مفصل صحبت شد ديگر به آن نپردازيم اما اين پديده با وجود اينكه الان به نظر مي‌آيد شايد يك محاسبه پيچيده‌اي پشتش باشد اما اين اتفاقي است كه ما از دوره بابلي تا الان داريم مي‌شناسيم و پيش‌بيني همين گرفت 585 برمبناي مطالعات چرخش ساروسي پيش‌بيني و ثبت شده بود ،‌ اين نكته را مي‌گفتم كه فراتر از گرفت‌ها تمام رويدادهاي نجومي به نوعي وارد فرهنگ عامه ما شده است به واسطه توجهي كه از عصر كهن به اينها مي‌شده تا الان كه به اينها نگاه مي‌كنيم به نوعي وارد فرهنگ عامه ما شده و بنابراين عجيب نيست اگر مي‌بينيم كه عمده افسانه‌هايي كه تا امروز باقي مانده است ارتباط با آسمان داشته باشد. مجري: منظورتان از فرهنگ عامه همان قصه‌ها است؟ پوريا ناظمي: قصه‌ها ، افسانه‌ها ،‌ اسطوره‌هاي ما و قطعا در پشتوانه آن ديدگاه علمي كه در آن زمان شكلگيري وجود داشته و بعد به مرور زمان اين متحول شده رشد پيدا كرده به جايي رسيده كه امروز ما مي‌توانيم خيلي دقيق و به زبان علم امروزي راجع‌به اينها صحبت كنيم ،‌ پيش‌بيني كنيم با دقت ثانيه رويدادها را پيش‌بيني كنيم و دست به كاوش‌ها و مطالعاتي بزنيم كه اگر به يك كساني كه مثلا دو هزار سال پيش بود مي‌گفتيم آنها فكر مي‌كردند اين حرفهاي ما يك گونه اسطوره باشد ولي اين اتفاق مي‌افتد و امروز علم آنقدر پيشرفت كرده است كه مي‌تواند به سوالهاي بسيار زيادي كه در طول تاريخ ما دست به دامن حوزه‌هاي مختلفي از جمله اساطير و افسانه‌ها شده بوديم براي پاسخگوييش به روش دقيق و علم روز پاسخ دهيم. مجري: امروز هم در قرن اخير سوالهاي بسيار زيادي در زمينه علوم و بخصوص در زمينه علوم ستاره‌شناسي وجود دارد. برگرديم به خورشيدگرفتگي روز جمعه اين پديده بزرگ چه افقهاي جديدي را براي ما باز كرد؟ پوريا ناظمي: نمي‌توانيم بگوييم كه با يك گرفت اتفاق خيلي عجيبي مي‌افتد مجموعه داده‌ها كه جمع‌آوري مي‌شود در كنار هم قرار مي‌گيرد و اينها در كنار هم كمك مي‌كند به تحليل مجموعه‌اي از رويدادها گاهي شما بايد سالها اطلاعات جمع كنيد تا بتوانيد يك قدم كوچك در علم برداريد، ‌ديگر آن دوره گذشته كه يك شبه يك كشف بزرگ و انقلابي اتفاق مي‌افتد گذشته است علم مرحله به مرحله پيش مي‌رود اما حالا غير از آن بحث علمي كه در تمام مراحل گرفت با فيلترهاي مختلف از نقاط مختلف تصويربرداري مي‌شود زمان‌سنجي شده بخشي ديگر مي‌رسيم كه اين عكس‌ها شاملش هست و آن بحثي است كه منجمين آماتور و جستجوگران سايه آن را دنبال كردند در اينجا شما دو مرحله برخورد را مي‌بينيد آغاز گرفت و پايان گرفت و آن زبانه‌هاي عجيب خورشيدي كه خوش‌شانس بودند كساني كه اين را گرفتند، اگرچه كه تاج خيلي گسترده‌اي نداشت يعني تصوير طولاني مدتي هست كه گرفته شده در لحظه گرفت كامل هست تاج كشيده‌اي را مي‌بينيم كه متناسب هست با فعاليتهاي مغناطيسي درون خورشيد اما زبانه‌ها ،‌ زبانه‌هاي بي‌نظيري بودند. اين نماها را من فقط عرض كنم كه از نقاط مختلف دنيا هست از كانادا تا چين و حتي بخش‌هايي از ايران. كشيدگي بسته به شرايط مغناطيسي خورشيد متفاوت است گاهگداري اين تاج ، تاج بسيار كروي و متقارني هست و گاهگداري كه فعاليت‌هاي خورشيدي متفاوت باشد اين تاج كشيده‌تر مي‌شود به حالت دو بال بيرون مي‌زند. اين برمي‌گردد به ساختار دروني خورشيد آن دينامي كه درون خورشيد عمل مي‌كنند و ميدان قوي و عظيم الكترومغناطيسي خورشيد را مي‌سازد جهت مي‌دهد به لايه‌هاي بيروني جو و از جمله تاج خورشيد، تاج خورشيدي گازهاي به شدت يونيزه هستند بنابراين تحت تاثير ميدان‌هاي الكترومغناطيسي ، شكل مي‌گيرند و بسته به اينكه شكل ميدان الكترومغناطيسي درون خورشيد در هر لحظه‌اي چه شكلي باشد ،‌ شكل اين تاج تغيير مي‌كند ، ‌در هنگام گرفت ما مي‌توانيم اين تاج را ببينيم پس شكل تاج در هنگام گرفت بستگي دارد به شكل فعاليت‌هاي الكترومغناطيسي خورشيد در آن هنگام،‌ و خوب زبانه‌ها هم به همين ترتيب برمي‌گردد به اينكه اين زبانه‌ها معمولا در حد چند ساعت دوام مي‌آورند تا شعاع بسيار بزرگي كشيده مي‌شوند ، اگر مي‌خواهيد عظمت اين زبانه را كه مثل يك فواره از مواد گرم هست را در نظر بگيريد به ياد بياوريد به ياد بياوريد قطر دايره سياه‌رنگي كه مي‌بينيد و قطر خورشيد هست 109 برابر سياره زمين است ،‌ و حالا آن طول زبانه را مقايسه كنيد با قطر تصويري كه مي‌بينيد تا ببينيد تا چه كشيدگي وسيعي را در فضا به وجود مي‌آورد. فكر مي‌كنم حداقل آن زبانه بالا دو سه سياره قرار بگيرد. پوريا ناظمي: بله دو يا سه سياره زمين در همان فضاي كشيدگي مي‌تواند قرار بگيرد نماي بي‌نظير ديگري كه دانه‌هاي بيلي هست زماني كه گرفت مي‌خواهد كامل بشود مي‌دانيد كه ماه يك سطح ثابت نيست ،‌ ماه يك سطح كره كامل نيست و كوهستان‌هايي دارد اين گرفت زماني كه كامل مي‌شود كه قرص كامل روي قرص خورشيد قرار بگيرد اما قبل از اينكه اين اتفاق بيافتد آخرين پرتوهاي نور از دره‌هاي ماه به سمت ما مي‌آيند و كوهستان‌ها مانع رسيدن نور خورشيد به ما مي‌شوند و اين پديده دانه‌هاي بيلي را ايجاد مي‌كند و جالب است بدانيد كه قابل محاسبه است يكي از كارهاي آماتورها مي‌تواند باشد كه پيش‌بيني كنند كه دانه‌هاي بيلي در يك گرفت چگونه رخ مي‌دهند و چه شكلي خواهند داشت به خاطر اين كه قابل پيش‌بيني است كه ماه از چه سمتي به لبه خورشيد در برخورد دوم نزديك مي‌شود بنابراين وضعيت كوهستان‌هاي آنجا و وضعيت دره‌هاي ماه در آن لحظه تماس مي‌تواند مشخص كننده وضعيت تسبيح دانه‌هاي بيلي باشد. گويا دوستان ما هم كه در روسيه مستقر بودند موفق شدند گرفت را رصد كنند و ثبت كنند اما غير از اين دوستان افراد ديگر و گروه‌هاي ديگري هم بودند از جمله گروهي در روي يخ‌هاي شمالي كه متاسفانه اين روزها به سرعت آب مي‌شود و تهديدي براي گرمايش زمين است شاهد اين گرفت بودند و در اين گرفت توانستند منظره عظيم و زيبايي را ببينند گرفت كامل و تغيير رنگ‌هايي كه در افق شمالي اتفاق مي‌افتد ضمن اينكه دو سياره عطارد و سياره زهره بلافاصله بعد از تاريكي ديده شده تجربه ديگري هم كه چند وقت اخير تكرار مي‌شود رصد خورشيدگرفتگي با يك هواپيما بوده ،‌در واقع پرواز در مسير گرفت كه خوب قطعاً‌ چشم‌انداز زيبايي مي‌تواند داشته باشد مجري: به‌هرحال اين شفق‌هاي قطبي وجود دارد آيا در زمان گرفتگي كلي خورشيد همچين پديده‌اي قابل رويت است ؟ پوريا ناظمي: چنين گزارشي را من نديدم و الان طبق آن جداولي كه وجود داشت ما فعاليت شفق‌هاي قطبي را نداشتيم اين خيلي بستگي دارد به اين كه اگر اين اتفاق بيافتد بستگي دارد كه ما در دوران اوج رويداد اين اتفاق باشيم ولي بايد در نظر داشته باشيم كه معمولا شفق‌هاي قطبي در عرض‌هاي بالايي و در شب‌هاي قطبي اتفاق مي‌افتد. و در زمان شب قطبي معمولا امكان وجود كسوف نيست اما اگر در دوره اوج فعاليت‌هاي خورشيدي باشيم و در روز قطبي باشيم و خورشيدگرفتگي رخ دهد شانس ديده شدن بستگي به ميزان تاريكي گرفت دارد، اين يك پارامتر خيلي مهم در گرفت‌ها هست كه ميزان تاريكي را محاسبه مي‌كنند به عوامل مختلفي بستگي دارد از جمله قدر گرفت ، وضعيت تاج خورشيدي ،‌وضعيت فعاليت‌هاي خورشيدي و وضعيت جوي زمين اگر اينها شايد اگر درصد تاريكي از يك حدي پايين‌تر باشد و دوره اوج فعاليت‌ها هم باشد كه شفق‌ها ايجاد شوند شايد قابل رويت باشد من گزارشي از آن نديديم. مجري: چند خورشيدگرفتگي در طول عمرتان ديديد ؟ پوريا ناظمي: من 3 خورشيدگرفتگي كامل را ديدم. دو خورشيدگرفتگي در ايران و يك خورشيدگرفتگي در تركيه رصد شده. مجري: و براي شما كه در ايران پژوهش مي‌كنيد با ديدن اين خورشيدگرفتگي‌ها چه اتفاقي مي‌افتد ؟ پوريا ناظمي: بخشي از كار ما كمتر به جنبه علمي قضيه مي‌پردازد يعني واقعا بخش عمده‌اي از رصدگران آماتور كه نگاه مي‌كنند عمده به تصويربرداري از اين مستندسازي زمان‌سنجي‌هاي دقيقي مي‌رسد، اطلاعاتي كه اين دسته از افراد به دست مي‌آورند شايد مستقيماً‌ تبديل به يك پژوهش نشود بلكه كمك كند به پژوهش‌هايي كه دارد انجام مي‌شود ،‌ مثلا زمان‌سنجي دقيق گرفت‌ها اينكه هر گرفت دقيقاً‌ در چه ثانيه‌اي در يك طول و عرض جغرافيايي مشخص در چه زماني شروع مي‌شود در چه زماني تمام مي‌شود در زمان گرفت تغييرات تاريكي آسمان چقدر بوده؟ ميزان افت دما در آن نقطه چقدر بوده؟ چون مي‌دانيد زماني كه گرفت از يك حدي بالاتر برود به دليل كاهش دريافت نور خورشيد توسط زمين ما شاهد يك افت دما ،‌ ايجاد يك اختلاف پتانسيل دمايي ، و آغاز وزش باد هستيم. كار جالبي را كه يك منجم آماتور در آلمان انجام داده بود اين بود كه اين شخص در خانه‌اش از انرژي خورشيدي استفاده مي‌كرده مي‌دانيد كه صفحات خورشيدي كه مي‌گذارند معمولا يك نموداري دارد كه ميزان جذب را نشان مي‌دهد ،‌ گرفت فكر مي‌كنم حدود 25 تا 30 درصد بوده در منطقه‌اي كه ايشان رصد مي‌كرده ايشان آمده روي اين صفحات خورشيدي و نمودارش بررسي كرده كه چقدر در هنگام اين 25 درصد گرفت ميزان افت دريافت انرژي خورشيدي بوده ، اين فرآيند در خانه اتفاق مي‌افتد اما نتيجه‌اش كمك مي‌كند ، ‌اين داده‌ها كنار هم قرار مي‌گيرد و بعداً‌ در تحليل‌هايي كه افراد حرفه‌اي انجام مي‌دهند به كار مي‌رود ،‌شايد اين عدد كه مثلا در هنگام يك گرفت 40 درصدي ، 25 درصد جذب خورشيد توسط سلولهاي خورشيدي كاهش پيدا كرده است براي من و شما شايد خيلي اتفاق خاصي نباشد اما اگر اين عدد قرار بگيرد در كنار مجموعه‌اي از داده‌ها بعلاوه مجموعه‌اي از شرايط آب و هوايي و مجموعه‌اي از شرايط جوي، فعاليت‌هاي خورشيدي آن وقت مي‌شود از داخل اين اطلاعات ارزشمند علمي را متخصصين استخراج كنند ،‌بنابراين كارهايي كه ما مي‌كنيم يك لايه اوليه دارد كه يكسري سنجش زماني هست مثلا با اين دقت ثانيه گرفت آغاز شد اگر در مسير كامل باشيم نوارهاي سايه ديده شدند يا نه ،‌ هجوم سايه به چه شكلي ديده شد، تاريكي زمينه آسمان چگونه بود؟ تغيير رنگ افق به چه ترتيبي بود؟ چه سياره‌ها و ستاره‌هايي در آسمان ديده شد؟ اينها را با دقت ثبت مي‌كنيم ،‌مرحله بعدي كاري است كه گروه‌هاي آماتوري كه به شكل تخصصي كار مي‌كنند اين داده‌ها را جمع مي‌كنند تحليل مي‌كنند مثل كاري كه در مورد بارش‌هاي شهابي انجام مي‌شود، يا كاري كه در مورد رصد دنباله‌دارها انجام مي‌شود و بعد از دل مجموعه اين رصدهايي كه در سرتاسر دنيا انجام شده شايد چند مقاله علمي معتبر دربيايد. مجري: پيش از اينكه سراغ ماه‌گرفتگي كه برويم اگر موافق باشيد راجع‌به خورشيدگرفتگي آينده كمي مفصل‌تر صحبت كنيم و اين كه اين سال آينده در مردادماه در چه مقطعي اتفاق خواهد افتاد ،‌ اين كه به چه شكل آيا در كشور ما قابل رويت خواهد بود يا نه؟ پوريا ناظمي: نه در كشور ما آن كسوف قابل رويت نخواهد بود اولين كسوف بعدي كه مي‌بينيم در ژانويه 2010 است يعني سال بعد از آن اتفاق مي‌افتد، زمستان سال 88 ، كه يك گرفتگي جزئي هست شما اگر در تهران باشيد تا پايان قرن هيچ گرفتگي كلي را نخواهيد ديد. در ايران براي رصد يك گرفت كلي بايد تا سال 2034 منتظر بمانيد جايي كه يك گرفت بي‌نظير در آخرين روز اسفند ماه كه اسفند كبيسه‌اي هم هست يعني در 30 اسفند رخ خواهد داد و در مسير بي‌نظيري حركت مي‌كند يكي از بهترين نقاط رصد جايي هست كه جاذبه‌هاي توريستي فوق‌العاده كشور ما وجود دارد در كنار تخت جمشيد شما مي‌توانيد اين گرفت كامل را رصد كنيد اما بايد تا سال 2034 در داخل ايران منتظر بمانيد. مجري: پس داخل شيراز قابل رويت خواهد بود و بهترين شرايط را خواهد داشت؟ پوريا ناظمي: گرفت كلي منظورم بود ،‌تا قبل از آن چند گرفت جزئي را خواهيم داشت كه اولينش سال 2010 هست، اما اين مسير همان گرفتي هست كه در سال 1412 ، 30 اسفند رخ مي‌دهد ، مي‌بينيد كه مسير گرفت كاملا در بخش مركزي خودش از جايي مثل تخت جمشيد مثل پاسارگارد مقبره كوروش يا آن نواحي نقش رستم بقيه طي مي‌كند مطمئنا آن سال جمع كثيري از علاقه‌مندان گرفت ترجيح مي‌دهند به ايران بيايند و در كنار اين آثار تاريخي اين گرفت را رصد كنند. و جالب است كه در زماني كه اين گرفت اتفاق مي‌افتد شايد جزو معدود دفعاتي باشد كه ما بتوانيم خورشيد را دقيقاً‌ در ميانه روز و در حالي كه آسمان تاريك شده در نقطه اعتدال بهاري يعني در تقارن دايرالبروج و استواي سماوي لحظه‌اي كه ما به عنوان سال تحويل خودمان مي‌دانيم،‌ اما سال آينده مرداد ماه گرفت بي‌نظير قرن اتفاق مي‌افتد گرفتگي كه بيش از 6 دقيقه متفاوت است ،‌ هرچه قدر زمان گرفت طولاني‌تر باشد شما مي‌توانيد تغييرات متفاوت‌تري را در شكل تاج در تغييرات مخروطي كه روي زمين افتاده است بررسي كنيد و آن را پيش ببريد اين گرفت از نواحي هندوستان شروع مي‌شود ادامه پيدا مي‌كند در چين ، مسيرش را از مركز چين عبور مي‌كند و هرچه قدر به شرق چين مي‌رسد زمان گرفت افزايش پيدا مي‌كند يكي از مناسب‌ترين جاها بندر شرقي چين شانگ‌هايي هست كه بيش از 5/6 دقيقه گرفت را خواهد داشت بعد از آن از جنوب ژاپن مي‌گذرد اما قبلش و در بين مرز چين و ژاپن در ميانه اقيانوس يك جزيره بسيار كوچك وجود دارد كه آنجا بيشترين تايم گرفت را دارد حدود 10 ـ 15 ثانيه بيشتر از شانگ‌هايي مي‌توانند رصد كنند ولي يك جزيره اقيانوسي است كه احتمال آب و هواي نامناسب هم وجود دارد بنابراين بسياري از علاقمندان رصد از هر سه دسته‌اي كه به شما گفتم ، دانشمندان‌ ،‌ جستجوگران سايه و رصدگران آماتور قطعاً‌ از الان در فكر اين هستند كه به طريقي بتوانند خودشان را به اين نوار كسوف بي‌نظير برسانند و چين ميزبان يك دوگانه كسوف بوده در اين سال و سال آينده در طي يك سال امسال پايان مسير خورشيدگرفتگي آنجا بود و سال آينده كه بهترين نقطه گرفت خواهد بود. مجري: برويم سراغ دو هفته آينده ماه‌گرفتگي 26 مرداد. پوريا ناظمي: ماه‌گرفتگي 26 مرداد ،‌ ماه‌گرفتگي جزئي خواهد بود بخش‌هاي عمده‌اي از نيمكره شرقي زمين مي‌توانند آن را ببينيد از جمله در ايران مراحل آن قابل رؤيت هست اما ماه‌گرفتگي كامل نخواهد شد و در هيچ نقطه‌اي كامل نخواهد شد كلاً‌ يك ماه‌گرفتي جزئي را شاهد خواهيم بود كه احتمالا‌ً هفته آينده مشخص‌تر راجع‌به زمان آغاز و پاينش صحبت خواهيم كرد. مجري: كمي هم از رقابت صوفي براي ما مي‌گوييد؟ پوريا ناظمي: حالا با توجه به اين كه زمان اندك است من فقط اعلام كنم كه دومين رقابت صوفي در 7 و 8 شهريور ماه در استان سيستان و بلوچستان به ميزباني استانداري اين استان و همكاري گروه‌هاي محلي از جمله جمعيت منجمان مه‌بانگ برگزار مي‌شود،‌هماهنگي‌هايي كه انجام شده نويد يك رقابت بي‌نظير را مي‌دهد و حالا براي اينكه جزئياتش مفصل هست من دعوت مي‌كنم كه دوستان اطلاعيه‌هاي مفصلي را كه در اين زمينه منتشر شده امروز فهرست اجرام منتشر شد دوستان مي‌توانند در پايگاه شاخه‌آماتوري انجمن نجوم ايران آن را ملاحظه كنند ،‌ هم فهرست را هم آخرين مهلت نهايي ثبت نام را به خاطر اين كه مهلت تمديد پذير نيست با توجه به اينكه ما مشكل زماني داريم و بايد هماهنگي‌ها را انجام دهيم و همينطور تمام جزئيات سفر، امكانات رفاهي خوبي تدارك ديده شده كه افراد شركت كننده بتوانند از شب قبل آنجا مستقر شوند استراحت كنند و شب رقابت كه در يك منطقه بسيار تاريك هست تاريكي محيط تأمين شده ، آلودگي نوري نخواهيم داشت و به نظر مي‌رسد اين فرصت استثنايي خواهد بود كه آسمان مناطق جنوبي‌تري از ايران را تقريبا هم‌ عرض با همان جايي كه عبدالرحمان صوفي رازي رصدهاي خودش را انجام مي‌داد رصد كنيم اميدواريم كه رقابت خوبي باشد. مجري: يك سوالي براي من پيش آمده اهميت اين رقابت‌ها چيست؟ فقط رشد علمي كشورمان هست؟ پوريا ناظمي: دو بخش دارد رقابت صوفي را من به طور خاص عرض كنم ، رقابت صوفي سه هدف را دنبال مي‌كند افزايش توانايي‌هاي رصدي رصدگران براي آماده كردن آنها كه بتوانند از اين توانايي‌ها در پروژه‌هاي آماتوري تخصصي بيشتر استفاده كنند،‌ بخش دوم يادبودي هست از بزرگان تاريخ علم نجوم ايران ، مي‌دانيد عبدالرحمان صوفي رازي نخستين كسي هست كه فهرست غير ستاره‌اي ثبت مي‌كند، نخستين كسي هست كه ابرهاي موجلاني را ثبت مي‌كند ،‌ 8 جرم به نام صوفي الان در كاتولوگ هاي بين‌المللي ثبت است كه متاسفانه خود ما از نام او استفاده نمي‌كنيم خوشه معروف چوب‌لباسي تا چندي پيش به نام خوشه صوفي از آن نام برده مي‌شد اينقدر ما خودمان استفاده نكرديم كه از ياد رفت. درواقع زنده نگه‌داشتن نام اين افراد هست و بخش سوم اين هست كه اميدواريم البته اين بخش به تحقق بپيوندد ،‌ تعريف يك ساختار جديد رقابتي براي رصد اجرام سماوي ، با استانداردهاي بين‌المللي مي‌دانيم كه اين سبك رقابت‌هايي كه در ايران برگزار مي‌شود تقريبا منحصر به ايران هست و جاي ديگر دنيا به اين شكل برگزار نمي‌شود. تلاش اين هست كه با نام صوفي و با ابتكار ايران اين مطرح بشود امسال ما چند شركت‌كننده از خارج از كشور هم خواهيم داشت اولين گام را به سمت بين‌المللي كردن اين رقابت برخواهيم داشت و اميدواريم كه سالهاي بعد و به خصوص سال آينده كه سال جهاني نجوم هست اين رقابت بتواند به شكل گسترده‌تري با شركت تعداد بيشتري از كشورها برگزار بشود هم براي ما حسنش اين است كه يك فضاي تعامل بين رصدگران كشورهاي مختلف ، آشنايي و استفاده از تجربيات آنها به وجود مي‌آيد و همين كه نام مشاهير ما كه به مرور زمان ممكن است كه فراموش شود زنده مي‌ماند و اين گسترش پيدا مي‌كند ، اميدوارم بتوانيم رقابت صوفي را تبديل به يك رقابت بين‌المللي با نام اين رصدگر بكنيم. مجري: اگر كه بخواهيم غير خورشيدگرفتگي و ماه گرفتگي رويداد ديگري كه در پيش داشته باشيم را از آن ياد بكنيم چه خواهد بود؟ پوريا ناظمي: مردادماه ماه خيلي جذابي شايد باشد براي همه ما خاطره‌هاي خوبي از مرداد ماه داريم از جمله گرفتي كه در ايران اتفاق افتاد،‌ خورشيدگرفتگي امسال خورشيدگرفتگي جزئي ،‌ ماه‌گرفتي دو هفته بعد و دوشنبه و سه‌شنبه هفته آينده بارش شهابي برساووشي اتفاق خواهد افتاد يكي از بهترين بارشهاي شهابي سالانه كه به دليل قرار گرفتنش در فضاي تابستاني مشتري‌هاي بيشتري هم دارد ، و به خاطر آب و هوا هست ، به خاطر اينكه شب‌هاي زمستان رصد كردن در خارج از شهر شايد دشوارتر باشد اما بارش شهابي برساووشي كه دوشنبه و سه‌شنبه آينده به اوج خودش مي‌‌رسد. مجري: از چه ساعتي است ؟ پوريا ناظمي: ‌ بازده فعاليت شروع شده، مي‌دانيد كه بارشهاي شهابي زماني اتفاق مي‌افتد كه زمين از ميان بقاياي توده يك دنباله‌دار عبور مي‌كند اين توده اگرچه در يك بخشي بسيار فشرده هست اما اين گونه نيست كه يك لوله خيلي فشرده باشد و زمين در يك ساعت مشخصي به آن وارد و خارج شود گستردگي وسيعي دارد بنابراين از چند روز قبل تا چند روز بعد قابل رؤيت است اما در دوشنبه و سه‌شنبه اوجي كه پيش‌بيني شده حدود نيم‌روز سه‌شنبه هست بنابراين براي ما در روز اتفاق مي‌افتد اما شب قبل از آن و شب بعد از آن احتمالاً‌ ما مي‌توانيم بارشي را ببينيم ، معمولا براي بارش برساووشي چيزي حدود 100 تا 110 شهاب در ساعت است در نقطه اوج به شرط اينكه كانون بارش در سمت‌الرأس ما باشد منتها اين اتفاقات معمولا نمي‌افتد ،‌ پيش‌بيني مي‌شود كه چيزي حدود 30 تا 40 شهاب در بهترين حالت در دوشنبه‌ شب و سه‌شنبه شب قابل رؤيت باشد. مجري: ممنون از اطلاعاتي كه در اختيار ما گذاشتيد ، اهميت اين خورشيدگرفتگي‌ها و ماه‌گرفتگي‌ها و بارشهاي شهابي از اين قبيل يا رؤيت هلال ماه ،‌ اينها پديده‌هايي است براي اينكه علاقمندان زيادي بتوانند از زيبايي‌هاي آسمان شب استفاده كنند و شايد از اين طبيعت فراموش شده كه البته امروز ديگر طبيعت فراموش شده نمي‌شود از آن ياد كرد استفاده بيشتري ببريم ، اگر نكته خاصي باقي مانده من در خدمت شما هستم. پوريا ناظمي: نه فقط جز اين كه دعوت كنيم از اين شبهاي گرم تابستاني استفاده كنيم براي رصد و اندكي به دور از شهرها برويم اندكي اجازه دهيم كه آسمان تاريك را تجربه كنيم ،‌طبعيت بهتري كه زندگي روزمره اجازه نمي‌دهد به ما آن را تجربه كنيم آن را به ياد بياوريم و لذت ببريم از اين جهان يك مقدار آرامش و تازه شدن دوباره را تجربه كنيم. مجري: خيلي متشكرم كه دراين گفتگو شركت كرديد.